Η 9η Ωδὴ τού Όρθρου τήν Κυριακή 30/1/2022 καί ο ήχος τής «Τιμιωτέρας»! Του Διονυσίου Ανατολικιώτου

Διονυσίου Ἀνατολικιώτου

Δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,

πτυχιούχου κοινωνικῆς θεολογίας

symbole@mail.com

Τὸ Τυπικὸν τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας (Τ.Μ.Ε.) συντάχτηκε ἀπὸ τὸν πρωτοψάλτη τοῦ πατριαρχικοῦ ναοῦ Γεώργιο Βιολάκη κατὰ τὰ ἔτη 1880-1887 καὶ ἐξεδόθη ἀπὸ τὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο τὸ 1888, γι᾿ αὐτὸ ὀνομάζεται καὶ Τυπικὸν Βιολάκη. Πρόκειται γιὰ τὸ ἐπίσημο τυπικὸ τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας, τὸ ὁποῖο ἰσχύει καὶ σήμερα (στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, στὶς ᾿Εκκλησίες ᾿Αλεξανδρείας, ᾿Ιεροσολύμων, ῾Ελλάδος, Κύπρου, ᾿Αλβανίας, στὴν μονὴ Σινά, στὸ Πρωτᾶτο τοῦ ῾Αγίου Ὄρους κ.λπ.), παρ᾿ ὅτι ἔχουν περάσει 140 χρόνια καὶ ἔχει γίνει καὶ μεταβολὴ τοῦ ἡμερολογίου.

῾Η §29 τῆς Προθεωρίας τοῦ Τ.Μ.Ε. ἔχει ὑπότιτλο «Περὶ τῆς ἐν τῇ θ΄ ᾠδῇ στιχολογίας τοῦ Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου» καὶ ἀναφέρει· «Καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν καὶ Κυριακὴν ...στιχολογοῦμεν “Τὴν τιμιωτέραν” εἰς τὸν ἦχον τῶν ἐπιλαχουσῶν καταβασιῶν». ῞Ομως στὸ Κανονάριον τῶν Διπτύχων τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος (Κ.Δ.Ε.Ε.) διαβάζουμε γιὰ τὸν ὄρθρο τῆς Κυριακῆς 30 ἰανουαρίου 2022 ὅτι πρέπει νὰ ψάλλουμε «Τὴν τιμιωτέραν εἰς ἦχον βαρὺν εἱρμολογικόν», ἐνῷ προηγοῦνται οἱ κατα­βασίες «Χέρσον ἀβυσσοτόκον», οἱ ὁποῖες, ὡς γνωστόν, εἶναι σὲ ἦχο γ΄. ᾿Επειδὴ εἶναι λογικὸ νὰ προκαλοῦνται ἀπορίες, θὰ προσπαθήσουμε νὰ ἐρευνήσουμε τί ἀκριβῶς συμβαίνει στὸ σημεῖο αὐτό.

Τελετουργικά θέματα (πζ΄) Οι καταβασίες του όρθρου κατά τις προπαρασκευαστικές εβδομάδες του Τριωδίου! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα!

π. Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

 

Η λειτουργική περίοδος του Τριωδίου με την αντίστοιχη απόδοση των ύμνων των ιερών ακολουθιών από το ομώνυμο βιβλίο ξεκινά με τρεις προπαρασκευαστικές εβδομάδες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται τέσσερις Κυριακές. Η πρώτη Κυριακή είναι αφιερωμένη στην παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου, η δεύτερη σε εκείνη του Ασώτου, η επόμενη εβδομάδα μαζί με την τρίτη Κυριακή έχουν την επονομασία των Απόκρεω, αφού είναι οι τελευταίες ημέρες κρεοφαγίας πριν τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και η ακολουθούσα εβδομάδα μαζί με την τέταρτη Κυριακή επονομάζονται ως Τυρινή, αφού επιτρέπεται η βρώση τυριού και αυγών, αλλά όχι κρέατος.

Η τρίτη Κυριακή ή των Απόκρεω έχει ως θέμα της την παραβολή της Τελικής Κρίσης, ενώ η τέταρτη Κυριακή ή της Τυρινής αναφέρεται στην εξορία των πρωτοπλάστων από τον Κήπο της Εδέμ. Οι ανωτέρω εβδομάδες εντάχθηκαν σε δεύτερο χρόνο στην περίοδο του Τριωδίου, σαν προπαρασκευαστικές για την είσοδο στην Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή, λαμβάνοντας τη θεματολογία τους εκ μεταθέσεως από Κυριακές των Νηστειών.

Ζητήματα Τυπικού! Η Αρχή της μικράς Δοξολογίας του Όρθρου! Υπό π. Γεωργίου Ρήγα

Ἡ Ἀρχή τῆς μικρᾶς Δοξολογίας τοῦ Ὄρθρου!

Οικονόμου

π. Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Εἰς τάς καθημερινάς καί τάς νηστησίμους ἡμέρας, ὡς εἶναι γνωστόν, ἀντί τῆς Μεγάλης Δοξολογίας ἀναγινώσκεται χῦμα ἡ λεγόμενη Μικρά Δοξολογία Σοί δόξα πρέπει, Κύριε, ὁ Θεός ἡμῶν.

Εἰς πάσας ἀνεξαιρέτως τάς πρό τοῦ 1831 παλαιάς έκδόσεις τοῦ Μεγάλου Ὡρολογίου, πρίν ἤ δηλαδή ὁ ἀείμνηστος Βαρθολομαίος ὁ Κουτλουμουσιανός ἀναλάβη κατά τό ἔτος ἐλεῖνο τήν διόρθωσιν αὐτοῦ, ἀλλά καί εἰς τάς μετά το 1831 γενομένας ἐκ τῶν ἐν Βενετίᾳ τυπογραφείων τοῦ Φραγκσίσκου Ἀνδρεώλα (1832), Νικ. Γλυκῆ (1845), Ἁγ. Γεωργίου (1856, 1864 κ.ἑ.) ἐκδόσεις τοῦ ὡρολογίου, διωρθωμένας ταύτας ὑπό τοῦ Βαρθολομαίου καί τῇ ἐπιστασίᾳ τοῦ Π. Φιλιππίδου καί ἰδίᾳ τῶν αὐταδέλφων Ι και Σ. τῶν Βελοῦδων γενομένας, τῆς Μικρᾶς ταύτης Δοξολογίας ἡ ἀρχή ἀναγράφεται οὕτω: "Σοί δόξα π[ρέπει, Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν, καί σοί τήν δόξαν ἀναπέμπομεν, τῷ Πατρί καί τῷ Υἱῷ καί τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Δόξα σοι τῷ δείξαντι τό φῶς. Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ..." κτλ.

Ζητήματα Τυπικού! Η Καταβασία της Γ΄ Ωδής και τα Τροπάρια των μεγάλων Ωρών! Υπό π. Γεωργίου Ρήγα

Η Καταβασία της Γ΄  Ωδής και τα Τροπάρια των μεγάλων Ωρών!

Οικονόμου

π. Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Κατά τας Κυριακάς, τας Δεσποτικάς και Θεομητορικάς εορτάς και τας αποδόσεις αυτών, εις τας μνήμας των εορταζομένων Αγίων, ως και είς τινας άλλας τακτάς ημέρας, ψάλλονται Καταβασίες.

Κατά τήν αρχαίαν διατύπωσιν, οι Κανόνες και αι Καταβασίαι ψάλλονται ούτω: Αφού ψαλή εκάστη ωδή των Κανόνων ολόκληρος, ευθύς μετά την συμπλήρωσιν του τελευταίου τροπαρίου αυτής, ήτοι εις το τέλος εκάστης ωδής, ψάλλεται εις βραδύτερον χρόνον και η Καταβασία αυτής υπό του αυτού χορού, όστις άρχισε ψάλλων και την προηγηθείσαν ομώνυμον ωδήν.

Ζητήματα Τυπικού! Το "Άγιος Κύριος" του Εξαποστειλαρίου, υπό π. Γεωργίου Ρήγα

Το "Άγιος Κύριος" του Εξαποστειλαρίου

Οικονόμου

π. Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Ὅλως παραδόξως τό νέον τῆς Μεγ. Ἐκκλησίας Τυπικόν ὁρίζει ἐν τῇ Προθεωρία Παρ. 30, ὅτι "τό Ἅγιος Κύριος ὁ Θεός ἡμῶν λέγεται πάντοτε δίς, ὁσάκις ἄν ἕπηται Ἐξαποστειλάριον, εἶτα λέγεται ὁ στίχος "Ὑψούτε Κύριον..." καί ἄρχεται τό Ἐξαποστειλάριον, λέγεται δέ τρίς τό "Ἅγιος Κύριος..." τῇ Κυριακῇ τῶν Βαΐων καί τῷ Μεγ. Σαββάτῳ, διότι κεῖται ἀντί Ἐξαποστειλαρίου". 

Ἡ τοιαύτη καινοφανής διάταξις τοῦ νέου Τυπικοῦ ἀντίκειται καί εἰς τήν ἔκπαλαι συνήθειαν, καθ΄ἥν τό "Ἅγιος Κύριος ὁ Θεός ἡμων" ἐψάλλετο ἀείποτε τρίς, εἴτε εἵπετο μετ' αὐτό Ἐξαποστειλάριον, εἴτε μή, ἀλλά καί τρίς σημειοῦται ρητῶς νά ψάλληται τοῦτο πρό ἐκάστου ἀναστασίμου Ἐξαποστειλαρίου καί ἐν τῇ μικρᾷ Ὀκτωήχῳ (οὐχί τῇ Παρακλητικῇ) -τῷ τόσον γνωστῷ μέχρι τέλους καί τοῦ παρελθόντος αἰώνος βιβλίῳ ὑπό τό ὄνομα Φτωήχι -προσέτι δέ καί ἐν αὐτῷ τῷ Πεντηκοσταρίῳ κατά τάς Κυριακάς τοῦ Θωμᾶ, τῶν Μυροφόρων κλπ. μέχρι καί τῆς τῶν Ἁγίων Πατέρων. Τρίς δέ ἐψάλλετο τοῦτο, πρίν ἤ ἐκδοθῇ τό νέον τοῦ Βιολάκη Τυπικόν, ὡς καταφαίνεται ἐκ τῷν πλαιοτέρων μουσικῶν Ἀναστασιματαρίων (Ζ. Ζαφειροπούλου καί βραδύτερον καί τοῦ Α. Τσικνοπούλου), ἔνθα εἶναι τονισμένον ἐκ τρίτου.

Ζητήματα Τυπικού! Το "Βασιλεύ ουράνιε..." Υπό π. Γεωργίου Ρήγα

Το "Βασιλεύ ουράνιε..."

Οικονόμου

Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Τό τῆς Πεντηκοστῆς Ἰδιόμελον "Βασιλεῦ οὐράνιε" καθωρίσθη, ὡς γνωστόν, ὡς ἐναρκτήριος προσευχή, λεγομένη ὑπό τοῦ Προεστῶτος εὐθύς μετά τόν Εὑλογητόν κατά τάς ἀκολουθίας τοῦ Μεσονυκτικοῦ, τῆς Τριθέκτης, τῆς Ἐνάτης Ὥρας καί τοῦ Ἀποδείπνου. Οὐδέποτε δέ τοῦτο λέγεται εἰς τήν ἀρχήν τοῦ Ἑσπερινοῦ ἤ τοῦ Ὄρθρου. Ὁ Ἑσπερινός καί ὁ Ὄρθρος ἔχουσιν ἀρχήν ἁπλουστέραν, ἀλλά καί μεγαλοπρεπεστέραν.

Ζητήματα Τυπικού, Ο Ασπασμός του Ευαγγελίου εν τω Όρθρω των Κυριακών, υπό π. Γεωργίου Ρήγα

Ο Ασπασμός του Ευαγγελίου εν τω Όρθρω των Κυριακών

Οικονόμου

Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Καθ' ἑκάστην Κυριακήν μετά τήν ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος καί εἰς τά δεξιά τῆς ἁγίας Τραπέζης ἀνάγνωσιν τοῦ Ἑωθινοῦ Εὐαγγελίου, ψαλλομένου τοῦ Πεντηκοστοῦ ψαλμοῦ, εἰς τόν στίχον "Ἰδού γάρ ἀλήθειαν..." ἐξέρχεται ὁ ἐφημέριος κρατῶν τό ἱερόν Εὐαγγέλιον μέ τάς χεῖρας κεκαλυμμένας διά τοῦ φελονίου αὐτοῦ, καί γίνεται ὁ ἀσπασμός τοῦ Εὐαγγελίου κατά τήν εἰθισμένην τάξιν. 

Πλήν καθ' ἅς Κυριακάς συμπίπτει μεγάλη Δεσποτική ἑορτή, ὁπότε οὐδέν τῶν Ἀναστασίμων ψάλλεται, ἀλλά πάντα τά τῆς ἑορτῆς, ὡς καί κατά τάς Κυριακάς, καθ' ἅς συμπίπτει Θεομητορική ἑορτή, ἀντί τοῦ συνήθους Ἀναστασίμου Ἑωθινοῦ Εὐαγγελίου τῆς σειρᾶς, λέγεται τό τῆς ἑορτῆς Εὑαγγέλιον τοῦ Ὄρθρου πρό τῆς ἁγίας Πύλης ὑπό τοῦ ἱερέως, ἐστραμμένου πρός δυσμάς.

Κατά τάς δύο ταύτας περιπτώσεις τό νέον τῆς Μεγ. Ἐκκλησίας Τυπικόν παραγγέλει, ὅπως ὁ Πεντηκοστός ψαλμός ἀναγινώσκηται χῦμα, συνεπῶς δέ νά μή γίνεται και ὁ ἀσπασμός τοῦ Εὐαγγελίου.

Ζητήματα Τυπικού! Η έξοδος της Εικόνος του Νυμφίου, Οικον. Γεωργίου Α. Ρήγα

Η  έξοδος της Εικόνος του Νυμφίου

Οικονόμου

Γεωργίου Α. Ρήγα

(1884 - +1960)

Πολλά τροπάρια τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς Μεγ. Ἑβδομάδος καί ἰδίως τῆς Μεγ. Δευτέρας καί τῆς Μεγ. Τρίτης περιστρέφονται περί τήν ὑπόθεσιν τῆς παραβολῆς τῶν δέκα παρθένων καί τινων ἄλλων σχετικῶν κατά τήν σημασίαν πρός αὐτήν παραβολῶν. Τά προπάρια ταῦτα εἶναι:"Τόν Νυμφῶνά σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον...." (Ἐξαποστειλάριον ψαλλόμενον ἀπό τῆς Μεγ. Δευτέρας μέχρι καί τῆς Μεγ. Πέμπτης). "Τόν Νυμφίον, ἀδελφοί, ἀγαπήσωμεν..." (Καθίσματα τῆς Μεγ. Τρίτης). "Τήν ὥραν, ψυχή, τοῦ τέλους ἐννοήσασα...γρηγοροῦσα καί κράζουσα, μή μείνωμεν ἔξω τοῦ Νυμφώνος Χριστοῦ" (Κοντάκιον τῆς Μεγ. Τρίτης). "Ραθυμίαν ἄποθεν βαλώμεθα, και φαιδραῖς ταῖς λαμπάσι, τῷ ἀθανάτων Νυμφίῳ Χριστῷ, ὕμνοις συναντήσωμεν..." (Τριώδιον Μεγ. Τρίτης, ᾠδή α΄ τροπ. α΄). "Ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου πῶς εἰσελεύσομαι ὁ ἀνάξιος; Ἐάν γάρ τολμήσω συνεισελθεῖν εἰς τόν Νυμφῶνα...", "Ὁ τῇ ψυχῆς ραθυμίᾳ νυστάξας οὐ κέκτημαι, Νυμφίε Χριστέ, καιομένην λαμπάδα..." (Αἶνοι Μεγ. Τρίτης, τροπ. α΄και β΄). "Ὁ Νυμφίος ὁ κάλλει ὡραῖος παρά πάντας ἀνθρώπους..." (Ἀπόστιχα Μεγ. Τρίτης, τροπ. γ΄). "Φαιδρυνέσθω ἡ λαμπάς, ὑπερεκχείσθω ταύτης καί τό ἔλαιον, ὡς ταῖς παρθένοις τότε ἡ συμπάθεια, ἵνα εὕρῃς ψυχή μου, τόν Νυμφῶνα τότε Χριστοῦ ἀνεῳγμένον" (Ἀπόδειπνον Μεγ. Δευτέρας, ὡδή η΄, τροπ. γ΄). "Ὡς λαμπάδας φωτεινάς, κοσμηθέντες τάς ψυχάς, τῷ Νυμφίῳ χωροῦντι πρός τόν ἄφθαρτον γάμον, πρό τοῦ τήν θύραν κλεῖσαι, συνεισέλθωμεν αὐτῷ" (Ἀπόδ. Μεγ. Τρίτης, ὠδή θ΄, τροπ. β΄).

Διευκρινίσεις λειτουργικών ιδιομορφιών της εορτής της Μεταμορφώσεως (του Γεωργίου Ζαραβέλα)

Διευκρινίσεις λειτουργικών ιδιομορφιών της εορτής της Μεταμορφώσεως.

Γεωργίου Ζαραβέλα

Λειτουργιολόγου

Η δεσποτική εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα Χριστού, η μεγαλύτερη δεσποτική εορτή του θέρους, είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τη λειτουργική ζωή του Δεκαπενταυγούστου. Ο εορτασμός του θαυμαστού γεγονότος του Θαβωρίου όρους έχει ορισμένες ιδιομορφίες, οι οποίες εκ πρώτης όψεως είναι ανεξήγητες, έχουν όμως θεσπιστεί από την Εκκλησία σοφά και με θεολογική τεκμηρίωση.

α) Ημέρα εορτασμού

Πρώτη από τις λειτουργικές ιδιομορφίες είναι η ίδια η ημέρα του εορτασμού της Μεταμόρφωσης. Το γεγονός, σύμφωνα με τη βιβλική διήγηση, έλαβε χώρα σαράντα ημέρες πριν από το Πάθος του Χριστού, όπως μαρτυρούν και πολλά σημεία της υμνογραφίας. Η εορτή, όμως, τοποθετήθηκε να τελείται την 6^η Αυγούστου, δηλαδή πολλές ημέρες μετά την ανάμνηση του Πάθους.

Επισημάνσεις επί του Κοινωνικού της Κυριακής των Αγίων Πάντων!

Το Κοινωνικό της Κυριακής των Αγίων Πάντων

Θεοδώρου Ρόκα 

Θεολόγου 

MΑ Ερμηνευτικής Θεολογίας

Παρατηρούμε στη σελίδα 249 των Διπτύχων της Εκκλησίας της Ελλάδος ότι ως Κοινωνικό της Κυριακής των Αγίων Πάντων ορίζεται το: "Ἀγαλλιάσθε δίκαιοι ἐν Κυρίῶ∙ τοῖς εὐθέσι πρέπει αἴνεσις. Ἀλληλούια", όπως ακριβώς ορίζεται από το Τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας στην παράγραφο 53 της Τυπικής Διάταξης των Ακολουθιών του Πεντηκοσταρίου[1].

Ο ψαλμικός αυτός στίχος, που ψάλλεται ως Κοινωνικό κατά την ημέρα που προαναφέραμε, προέρχεται από τον ΛΒ' Ψαλμό, ο οποίος αποτελεί ύμνο στο Θεό - Δημιουργό του σύμπαντος κόσμου και Κύριο ολόκληρης της ιστορίας, όπου οι πιστοί καλούνται να δοξάσουν το Δημιουργό τους[2].