Τελετουργικά θέματα (Ϟη΄) Οι Καταβασίες της εορτής της Υπαπαντής στην ισχύουσα τυπική διάταξη! π. Γεωργίου Ζαραβέλα

π. Γεωργίου Ζαραβέλα

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η εορτή της Υπαπαντής συνιστά την τελευταία μεγάλη εορτή πριν την έναρξη της λειτουργικής περιόδου του Τριωδίου, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις, λόγω του ημερολογιακά κινητού χαρακτήρα της εορτής του Πάσχα, μπορεί να εμπεριέχεται στην ανωτέρω εκκλησιαστική περίοδο. Ο εορτασμός της Υπαπαντής μπορεί να χαρακτηρισθεί ως δυναμικός, δεδομένου ότι ο καθορισμός του τη 2α Φεβρουαρίου ανάγεται στον 6ο αι. και τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Πρώτη αναφορά σχετικά με τον εορτασμό της Υπαπαντής απαντάται στο Οδοιπορικό της Αιθερίας, χωρίς να αναφέρεται στην ονομασία της. Αρχικά εορταζόταν σαράντα μέρες μετά την εορτή των Επιφανείων, δηλαδή τον από κοινού εορτασμό των σχετιζόμενων με τη φανέρωση του Χριστού στη γη περιστατικών (Γέννηση, Βάπτιση κ.λπ.) στις 6 Ιανουαρίου. Ο εορτασμός, επομένως, της Υπαπαντής γινόταν στις 14 Φεβρουαρίου. Ο διαχωρισμός όμως της εορτής των Χριστουγέννων από εκείνη των Θεοφανίων και η καθιέρωση του εορτασμού των πρώτων στις 25 Δεκεμβρίου μετέφεραν σταδιακά την εορτή της Υπαπαντής για τις 2 Φεβρουαρίου.

Ο τελικός ορισμός του χρόνου εορτασμού της Υπαπαντής διαμόρφωσε, όπως σε όλες τις δεσποτικές και θεομητορικές εορτές, προεόρτιο και μεθέορτο κύκλο. Τα προεόρτια της Υπαπαντής ξεκινούν ουσιαστικά στις 15 Ιανουαρίου, δηλαδή την επομένη από την απόδοση της εορτής των Θεοφανίων, αφού από τότε αρχίζουν να ψάλλονται οι καταβασίες της εορτής και το κοντάκιό της. Η παραμονή της εορτής είναι η τυπικά προεόρτια ημέρα, αφού μαζί με την ακολουθία του Αγίου Τρύφωνος ψάλλονται και ποεόρτια της Υπαπαντής τροπάρια. Από την 3η Φεβρουαρίου ακολουθούν τα μεθέορτα, με χαρακτηριστική την εορτή του δικαίου Συμεών του Θεοδόχου και της προφήτιδος Άννης, ενώ ο εορταστικός κύκλος της Υπαπαντής κατακλείεται στις 9 Φεβρουαρίου, με την απόδοση της εορτής.

Τελετουργικά θέματα (Ϟζ΄) Το «Αλληλούια» ως εφύμνιο του κοινωνικού του Πάσχα! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα!

 ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Το κοινωνικό της Κυριακής του Πάσχα «Σῶμα Χριστοῦ μεταλάβετε, πηγῆς ἀθανάτου γεύσασθε», το οποίο ψάλλεται καθ’ όλη τη διακαινήσιμο εβδομάδα, αλλά και τις Κυριακές έως και την απόδοση της εορτής, αποτελεί έναν από τους πλέον αγαπητούς ύμνους της θείας λατρείας. Ο στίχος αυτός ανήκει στα ελάσσονα κοινωνικά, που δεν προέρχονται από το βιβλίο των Ψαλμών. Τα κοινωνικά, που δεν συνιστούν ψαλμικούς στίχους, είναι: α) των Θεοφανείων (Τίτ. γ’, 11) και β) της Μεσοπεντηκοστής (Ιω. στ’, 56), που απαντούν στην Καινή Διαθήκη, ενώ γ) το κοινωνικό της Μεγάλης Πέμπτης («Τοῦ Δείπνου σου τοῦ μυστικοῦ») και δ) της Κυριακής του Πάσχα («Σῶμα Χριστοῦ μεταλάβετε») συνιστούν υμνολογικές συνθέσεις.

Η συνήθης τάξη ορίζει ο στίχος του κοινωνικού να συνοδεύεται από το Αλληλούια ως εφύμνιο. Η συνάφεια αυτή προέρχεται από τον αρχαίο τρόπο ψαλμωδίας ολόκληρου κοινωνικού ψαλμού, μεταξύ των στίχων του οποίου παρεμβαλλόταν το Αλληλούια. Τα νεώτερα χρόνια έχει καλλιεργηθεί ο προβληματισμός, εάν αυτό είναι θεμιτό να ακολουθείται σε συγκεκριμένες ημέρες του λειτουργικού έτους. Η Κυριακή του Πάσχα συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών των ημερών και έχει δημιουργηθεί  ένα κίνημα περί μη μελώδησης του Αλληλούια στο τέλος του κοινωνικού.

Τελετουργικά θέματα (Ϟστ΄) Η διάταξη «άνευ στίχου» περί των κανόνων των Δεσποτικών εορτών! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Οι στίχοι των κανόνων της ορθρινής ακολουθίας είναι ένα σύνθετο ζήτημα, που πρέπει πρωτίστως να εξετασθεί με βάση την αρχαϊκή τάξη της ακολουθίας, όπως αυτή σώζεται στο μοναστικό τυπικό της ακολουθίας του όρθρου και τελείται ακόμα σε ορισμένες μονές. Η αναφορά του τυπικού σε «στίχους» έχει άμεση σχέση με τη στιχολογία των βιβλικών ωδών, οι οποίες συνιστούν δομικό μέρος της ακολουθίας, παρά τη σύγχρονη παράλειψή τους στο ενοριακό τυπικό. 

Οι κανόνες δημιουργήθηκαν κατ’ αναλογία των στιχηρών του εσπερινού και των αντίστοιχων των αίνων του όρθρου, που λειτουργούν ως εφύμνια των αντίστοιχων ψαλμών. Τα τροπάρια των κανόνων, δηλαδή, είναι ένα είδος εφυμνίων, το οποίο ψάλλεται μεταξύ των τελευταίων στίχων των βιβλικών ωδών, ενώ τα δύο τελευταία τροπάριά τους ακολουθούν τη μικρή δοξολογία «Δόξα Πατρί», «Και νυν», με την οποία επιστέφεται καθεμία από τις εννέα ή οκτώ ψαλλόμενες, ανάλογα τη λειτουργική περίοδο, βιβλικές ωδές. 

Η στιχολογία των βιβλικών ωδών, βάσει παλαιού έθους που ασπάζονται οι τυπικές διατάξεις, παύει κατά τις μεγάλες εορτές του λειτουργικού έτους, με πρώτες τις δεσποτικές, τις θεομητορικές, αλλά και τις μνήμες αγίων με εορτάσιμη ακολουθία. Οι αναφορές του τυπικού σε αυτή την παράλειψη περικλείονται στη φράση «άνευ στίχου», που σημειώνεται στην πλειονότητα των δεσποτικών εορτών, με άμεση αναφορά στους στίχους των βιβλικών ωδών. 

Τελετουργικά θέματα (Ϟε΄) Οι Καταβασίες της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η θεομητορική εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου συνιστά την μεγαλύτερη των εορτών του θέρους. Η υμνογραφία της, πλούσια σε περιεχόμενο, τονίζει την ιερότητα του προσώπου της Θεομήτορος και αναδεικνύει το γεγονός της Κοιμήσεώς της, μα κυρίως την μοναδικότητα της Μεταστάσεώς της στους ουρανούς.

Μεταξύ των προβλημάτων στην τυπική διάταξη των ακολουθιών της εν λόγω εορτής περιλαμβάνεται και το ζήτημα των καταβασιών, οι οποίες ψάλλονται στον όρθρο της κυριώνυμης ημέρας. Ανατρέχοντας στο λειτουργικό βιβλίο του Μηναίου Αυγούστου συναντούμε την ύπαρξη δύο κανόνων. Ο α’ κανόνας συνιστά ποίημα του Κοσμά μοναχού, έχει συντεθεί σε ήχο α’, με ειρμό α’ ωδής «Πεποικιλμένη τη θεία δόξη». Ακολούθως, ο β’ κανόνας είναι ποίημα Ιωάννου του Δαμασκηνού, συντεθειμένος σε ήχο δ’ και με ειρμό α’ ωδής «Ανοίξω το στόμα μου».

Τελετουργικά Θέματα (Ϟδ΄) Η απομάκρυνση του μυστηρίου του Γάμου από τη Θεία Ευχαριστία! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Το μυστήριο του Γάμου, όπως και η πλειονότητα των αγιαστικών τελετών της χριστιανικής Εκκλησίας, χαρακτηριζόταν από τη σύστασή του για την ιδιαίτερη τελετουργική συνάρθωσή του με τη Θεία Ευχαριστία. Κάθε πτυχή της ζωής των μελών του Σώματος ήταν συνυφασμένη με τη μυστηριακή ζωή της σύναξης, μεταξύ αυτών των σημαντικών στιγμών για τον πιστό συγκαταλέγεται και το μυστήριο του Γάμου. 

Ο Τιμόθεος Αλεξανδρείας (Ε’ αι.) αναφέρεται πρώτος στη σχέση του Γάμου με τη Θεια Ευχαριστία στον ΙΑ’ κανόνα των Ερωταποκρίσεών του. Η αρχική τέλεση του Γάμου εντός του πλαισίου της Θείας Λειτουργίας ήταν απαρέγκλιτη κατά τους πρώτους αιώνες. Ο Γάμος, εκτός από την τέλεση πλήρους Θείας Λειτουργίας, μπορούσε να τελεσθεί εντός ενός ειδικού τύπου ακολουθίας των Προηγιασμένων Δώρων, ο οποίος δεν έχει τον χαρακτήρα των πένθιμων ημερών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Οι ανωτέρω δύο τρόποι υφίστανται από τον Ι’ έως και τον ΙΣΤ’ αι., με τις σχετικές πηγές να συνδέουν συνηθέστερα τον Γάμο με την Προηγιασμένη, παρά με τη Θεία Λειτουργία. 

Τελετουργικά Θέματα (Ϟγ΄) Η ακολουθία του Μεσονυκτικού! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Στο σύγχρονο λειτουργικό περιθώριο της ενοριακής λατρείας, αλλά σε μόνιμη θέση στο μοναστηριακό τυπικό συναντούμε την ακολουθία του Μεσονυκτικού ή Μεσονυκτίου ή Άμωμος ή Άμωμοι. Η ακολουθία αυτή είναι η πρώτη της ημερολογιακής ημέρας, σύμφωνα με την ελληνορωμαϊκή τάξη του ημερονυκτίου ή η τρίτη, σύμφωνα με την ιουδαϊκή και βυζαντινή τάξη του νυχθημέρου. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο χρόνος τέλεσής του είναι ο ίδιος, δηλαδή το μεσονύκτιο, όπως ακριβώς μαρτυρά και το όνομά του.

Η θέση του Μεσονυκτικού ως της πρώτης ακολουθίας, μετά την ιδιωτική προοιμιακή προσευχή, στο λειτουργικό βιβλίο του Μεγάλου Ωρολογίου έχει θεωρηθεί από τυχαία έως απόρροια πρακτικότητας. Η τοποθέτηση αυτή πιθανότατα συνδέεται με την ελληνορωμαϊκή θεώρηση της ημέρας. Το ημερονύκτιο ξεκινά κατ΄ αυτήν τα μεσάνυκτα, οπότε είναι δεδομένο να εκκινεί ο λειτουργικός χρόνος με τη σχετική ακολουθία. Τη σύνταξη του συγκεκριμένου βιβλίου με την ανωτέρω θεώρηση τεκμηριώνει και ο χαρακτηρισμός της ακολουθίας, που προηγείται της τέλεσής του, ως προοιμιακής προσευχής της όλης ημερονυκτίου ακολουθίας.

Τελετουργικά θέματα! (Ϟβ΄) Η ασματική ακολουθία της Τριθέκτης ως υποκατάστατο της Θείας Λειτουργίας! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η ακολουθία της Τριθέκτης συνιστά μαζί με τον Όρθρο, τον Εσπερινό και τη Παννυχίδα μία από τις ακολουθίες του ασματικού ή κοσμικού βυζαντινού τυπικού των ενοριακών ναών του βυζαντινού λειτουργικού τύπου. Η χρησιμότητα της ακολουθίας αυτής, η οποία μαρτυρείται και ως «τριτέκτη» ή «τριτοέκτη», εντοπίζεται ως υποκατάστατο της τέλεσης της Θείας Λειτουργίας, όταν αυτό δεν ήταν εφικτό. Τις ημέρες, κατά τις οποίες η Θεία Λειτουργία υποκαθίσταται από την Τριθέκτη είναι η Τετάρτη και η Παρασκευή της Τυρινής εβδομάδας, οι καθημερινές της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής και οι πρώτες πέντε ημέρες της Αγίας και Μεγάλης Εβδομάδας.

Τελετουργικά θέματα! (Ϟα΄) Η δυνατότητα τέλεσης της ακολουθίας των Προηγιασμένων το εσπέρας της Παρασκευής! Του Λειτουργιολόγου Γεωργίου Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η ακολουθία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων συνιστά ένα από τα δομικά μέλη του λειτουργικού τυπικού της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η τέλεσή της είναι συνδεδεμένη με τις απόλυτα νηστίσιμες και ευχαριστιακά κωλυόμενες ημέρες, εξαιτίας του πένθιμου χαρακτήρα τους. 

Ο εσπερινός χαρακτήρας της ακολουθίας των Προηγιασμένων είναι δεδομένος, αφού συνδέεται άμεσα με το περιεχόμενο της νηστείας των ημερών αυτών. Η νηστεία των καθημερινών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι αυστηρότατη και καταλύεται μονάχα μετά την τέλεση του εσπερινού και μάλιστα με ελαφρά ξηροφαγία, αποκλειστικά και μόνο για την κάλυψη των αναγκών των πιστών. 

Η μετάληψη των Τιμίων Δώρων έρχεται ως επιστέγασμα της νηστείας της Τετάρτης και της Παρασκευής. Να σημειωθεί ότι αυτές οι δύο ημέρες είναι αφιερωμένες στη νηστεία καθ’ όλο το λειτουργικό έτος, με εξαίρεση τις περιόδους κατάλυσής της (Άγιο Δωδεκαήμερο, α’ εβδομάδα Τριωδίου, Διακαινήσιμος εβδομάδα, εβδομάδα Πεντηκοστής). Ο νηστίσιμος χαρακτήρας τους τονίζεται ακόμα περισσότερο κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, χωρίς αυτό να δηλώνει πως οι υπόλοιπες ημέρες της είναι εξ επόψεως νηστείας ελαφρότερες. 

Τελετουργικά θέματα (Ϟ΄) Η καθιέρωση εορτασμού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου τη 15η Αυγούστου! Τού Λειτουργιολόγου Γεωργίου Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

 ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η Κοίμηση τής Θεοτόκου! Έργο Δομήνικου Θεοτοκόπουλου

Η τιμή προς το πρόσωπο της Θεομήτορος είναι αδιαμφισβήτητα ένα από τα βασικά κεφάλαια του ετήσιου εορτολογικού κύκλου, της λειτουργικής και κυρίως της πνευματικής ζωής της Εκκλησίας. Η Θεοτόκος, μόνη από όλους τους θνητούς, χαίρει τέτοιας τιμής, ώστε η Εκκλησία να εορτάζει τη μνήμη της αρκετές φορές μέσα στο εκκλησιαστικό έτος, αρχής γενομένης με την εορτή του Γενεθλίου (8 Σεπτεμβρίου), της Αγίας Σκέπης (1 ή 28 Οκτωβρίου), των Εισοδίων (21 Νοεμβρίου), της Συνάξεως προς τιμή της (26 Δεκεμβρίου), της Υπαπαντής (2 Φεβρουαρίου, δεσποτοθεομητορική εορτή), του Ευαγγελισμού (25 Μαρτίου), σε διάφορες άλλες ημέρες μνήμης και τιμής με αφορμή τοπικά θαύματα, περίπιστες και θαυματουργές εικόνες, αλλά κυρίως κατά την ημέρα τιμής της Κοιμήσεως και Μεταστάσεώς της (15 Αυγούστου).

Τελετουργικά θέματα (πθ΄) Η εξέλιξη της προσφοράς των Τιμίων Δώρων! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

 ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η Θεία Λατρεία, ως ζωντανός οργανισμός που είναι, έλαβε ανά τους αιώνες πληθώρα τροποποιήσεων των τυπικών διατάξεών της και του τελετουργικού των ιερών μυστηρίων και ακολουθιών. Μεταξύ των στοιχείων εκείνων, τα οποία εξελίχθηκαν και μεταβλήθηκαν συγκαταλέγεται και ο τρόπος της συλλογής και προσφοράς των ευχαριστιακών ειδών, τα οποία μεταβάλλονται μυστηριακά σε Σώμα και Αίμα Χριστού, διά του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας.

Η αρχέγονη Εκκλησία χαρακτηριζόταν για την απλοϊκότητα της δομής της λατρείας. Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας γινόταν με τη σύναξη όλων των πιστών της κοινότητας γύρω από την ευχαριστιακή τράπεζα στις Αγάπες ή αργότερα στα Μαρτύρια, επί των τάφων των μαρτύρων. Η προσφορά των ειδών για την τέλεση του μυστηρίου γινόταν επί του θυσιαστηρίου, από τα μέλη της σύναξης, πρακτική η οποία μαρτυράται στη Δύση μεταξύ Β’ και Γ’ αι., ενώ υπάρχουν σχετικές αναφορές έως και τον Ε’ αι. στον Πόντο, την Ανατολική Συρία, αλλά και στην ΚΠολη σε εξαιρετικές περιπτώσεις, ιδίως κατά την προσφορά των ειδών από τον αυτοκράτορα.

Τελετουργικά θέματα (πη΄) Ο θεσμός της νηστείας κατά τις προπαρασκευαστικές της Μ. Τεσσαρακοστής εβδομάδες! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

 ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

 

Η νηστεία συνιστά ένα από τα βασικά γνωρίσματα του Τριωδίου, με αποκορύφωμα το μεγαλύτερο τμήμα της εν λόγω εκκλησιαστικής περιόδου, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Η νηστεία κατά την τελευταία είναι αυστηρή, ιδίως κατά τις καθημερινές, οπότε είναι παντελής, με δυνατότητα απλής ξηροφαγίας μετά τη θ’ ώρα της ημέρας, σε αντίθεση με το Σάββατο και την Κυριακή, οπότε επιτρέπεται η κατανάλωση οίνου και ελαίου.

Η βαρύτητα της τεσσαρακονθήμερης νηστείας είναι ομολογουμένως σωματικά επώδυνη για τον άνθρωπο. Η Εκκλησία, όμως, θεσμοθετώντας τις τρεις πρώτες, προπαρασκευαστικές της νηστείας εβδομάδες του Τριωδίου, προετοιμάζει κατάλληλα τον πιστό, ώστε να προσαρμοστεί σταδιακά στο σωματικό και κυρίως πνευματικό στάδιο των αρετών των έξι εβδομάδων των Νηστειών και της συναπτόμενης με αυτές Μεγάλης Εβδομάδας.

Τελετουργικά θέματα (πζ΄) Οι καταβασίες του όρθρου κατά τις προπαρασκευαστικές εβδομάδες του Τριωδίου! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα!

π. Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

 

Η λειτουργική περίοδος του Τριωδίου με την αντίστοιχη απόδοση των ύμνων των ιερών ακολουθιών από το ομώνυμο βιβλίο ξεκινά με τρεις προπαρασκευαστικές εβδομάδες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται τέσσερις Κυριακές. Η πρώτη Κυριακή είναι αφιερωμένη στην παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου, η δεύτερη σε εκείνη του Ασώτου, η επόμενη εβδομάδα μαζί με την τρίτη Κυριακή έχουν την επονομασία των Απόκρεω, αφού είναι οι τελευταίες ημέρες κρεοφαγίας πριν τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και η ακολουθούσα εβδομάδα μαζί με την τέταρτη Κυριακή επονομάζονται ως Τυρινή, αφού επιτρέπεται η βρώση τυριού και αυγών, αλλά όχι κρέατος.

Η τρίτη Κυριακή ή των Απόκρεω έχει ως θέμα της την παραβολή της Τελικής Κρίσης, ενώ η τέταρτη Κυριακή ή της Τυρινής αναφέρεται στην εξορία των πρωτοπλάστων από τον Κήπο της Εδέμ. Οι ανωτέρω εβδομάδες εντάχθηκαν σε δεύτερο χρόνο στην περίοδο του Τριωδίου, σαν προπαρασκευαστικές για την είσοδο στην Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή, λαμβάνοντας τη θεματολογία τους εκ μεταθέσεως από Κυριακές των Νηστειών.

Τελετουργικά θέματα (πστ΄) Η θυμίαση πριν τη Μεγάλη Είσοδο της Θείας Λειτουργίας! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η θυμίαση συνιστά μία από τις κύριες μορφές προσφορών της σύναξης προς τον Κύριο. Το θυμίαμα είναι ένα από τα είδη, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και ο άρτος, ο οίνος, το νερό, το λάδι κ.λπ., που αφιερώνουν οι πιστοί προς το σημαίνον Πρόσωπο της ευχαριστιακής σύναξης, για τον Οποίο η μυσταγωγία τελείται. Μεταξύ των καιρών του θυμιάματος κατά τη Θεία Ευχαριστία είναι και εκείνος πριν από τη Μεγάλη Είσοδο, ενόσω ψάλλεται από τους χορούς των ψαλτών ο Χερουβικός Ύμνος.

Η σύγχρονη τυπική διάταξη του βυζαντινού τυπικού της λατρείας ορίζει την απόδοση του θυμιάματος από τον πρώτο της σύναξης, δηλαδή τον προεξάρχοντα αρχιερέα, ειδάλλως, ελλείψει εκείνου, από τον πρώτο των πρεσβυτέρων. Η παλαιά τάξη, όμως, η οποία διατηρείται έως σήμερα στο σλαβικό χριστιανισμό, ορίζει ως αρμόδιο για τη θυμίαση το διάκονο, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην πλειονότητα άλλων αγιαστικών τελετών και ακολουθιών. Ο διάκονος θυμιάζει, ενόσω ο προεστώς λέγει την ευχή του Χερουβικού. Η συχνή έλλειψη, όμως, διακόνου στην πλειονότητα των ευχαριστιακών συνάξεων, οδήγησε στην οικειοποίηση από τον πρεσβύτερο πολλών στοιχείων, τα οποία ανήκουν στο διάκονο, μεταξύ αυτών και η θυμίαση, η οποία αντί να λαμβάνει χώρα ταυτόχρονα με την ανάγνωση της ευχής, τελείται στη συνέχεια της τελευταίας, ώστε να διαφυλαχθεί η τάξη και η ευπρέπεια.

Τελετουργικά θέματα (πε΄) Το λειτουργικό έθος του Σαρανταλείτουργου! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα!

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Το Σαρανταλείτουργο συνιστά έκφραση της λειτουργικής ζωής της Εκκλησίας, που δείχνει τη μέριμνα του Σώματος για τα κεκοιμημένα και ζώντα μέλη της. Ως λειτουργική πρακτικά συνιστά την επί σαράντα συνεχείς ημέρες καθημερινή τέλεση της Θείας Λειτουργίας στον ίδιο ναό ή από τον ίδιο λειτουργό. 

Ο στόχος της καθημερινής τέλεσης της Θείας Λειτουργίας κατά την περίοδο των σαράντα ημερών είναι διττός. Η Θεία Λειτουργία, αφενός, τελείται υπέρ αναπαύσεως και αφέσεως των αμαρτιών των κεκοιμημένων μελών της Εκκλησίας. Η Θεία Ευχαριστία, το κεντρικό και ιερότερο μυστήριο της Χριστιανικής Εκκλησίας, κάθε φορά που τελείται, λειτουργεί ευεργετικά υπέρ των ψυχών των κεκοιμημένων, αφού, όπως αναφέρει και ο Κύριλλος Ιεροσολύμων «Χριστόν εσφαγιασμένον υπέρ των ημετέρων αμαρτημάτων προσφέρομεν, εξιλεούμενοι υπέρ αυτών τε και ημών τον φιλάνθρωπον Θεόν». 

Τελετουργικά θέματα (πδ΄) Η θέση της Ακολουθίας της Προσκομιδής ή Προθέσεως! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η ακολουθία της Προσκομιδής ή Προθέσεως συνιστά δομικό τμήμα της Θείας Λειτουργίας. Η ενότητά της με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι αυτονόητη, αλλά η θέση, στην οποία λάμβανε αυτή χώρα, δεν είναι πάντα η ίδια. Η αρχαία Εκκλησία δεν γνωρίζει ειδική, διαμορφωμένη ακολουθία για την Προσκομιδή. Η ξεχωριστή τελετή της προετοιμασίας των Τιμίων Δώρων είναι μεταγενέστερη, αφού τα πρώτα στοιχεία της αρ~χίζουν να εμφανίζονται τον Ι’ αι., ενώ αποκρυσταλλώνεται στην πολύπλοκη και έως σήμερα διασωζόμενη μορφή της μεταξύ ΙΓ’ και ΙΕ’ αι.

Η κεχωρισμένη από τη Θεία Λειτουργία, αλλά τελούμενη στο πλαίσιο της τελευταίας, τελετή της Προσκομιδής έλαβε εξ αρχής τη θέση της πριν από την τέλεση της Θείας Λειτουργίας, τουλάχιστον όσον αφορά ένα μεγάλο τμήμα της. Η αρχική ευχή της Προσκομιδής, η οποία σώζεται έως και σήμερα στη Θεία Λειτουργία, μαρτυρά τον αρχέγονο χαρακτήρα της. Ο R. Taft περιγράφει την αρχαία τάξη ως ακολούθως: Η προετοιμασία των Τιμίων Δώρων γινόταν από τους διακόνους στο αρμόδιο πρόσκτισμα του ναού, το διακονικό ή σκευοφυλάκιο, το οποίο βρισκόταν στη νοτιοδυτική πτέρυγά του. Πριν από την είσοδο του επισκόπου, του λοιπού κλήρου και του λαού στον κυρίως ναό, οι διάκονοι έφεραν πάνω σε δίσκους τα επιλεχθέντα δώρα για την τέλεση της Ευχαριστίας προ του επισκόπου και εκείνος διάβαζε την ευχή της Προθέσεως «Ὁ Θεός, ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ τὸν οὐράνιον ἄρτον», που συνιστά και το αρχαιότερο στοιχείο της ακολουθίας.

Τελετουργικά θέματα (πγ΄) Ο ασπασμός της Θείας Λειτουργίας! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

 Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Ο ασπασμός όλων των μελών της σύναξης κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, πριν να αρχίσει το τμήμα της Αγίας Αναφοράς, συνιστούσε μέρος των αρχέγονων τύπων του μυστηρίου. Το κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο αναφέρει ότι, «ἐὰν οὖν προσφέρῃς τὸ δῶρόν σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου ἔχει τι κατὰ σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρόν σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου, καὶ ὕπαγε πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δῶρόν σου» (Μτ. ε’, 23-24). Η μαρτυρία αυτή είναι θεμελιακή για την καθιέρωση του ασπασμού πριν από την έναρξη της προσφοράς της αναίμακτης θυσίας. Η πατερική παράδοση διδάσκει ότι ο ασπασμός δεν είναι συμβολικός και εικονικός, αλλά η ζώσα έκφραση της ίδιας της αγάπης μεταξύ των μελών της σύναξης.

Η σύγχρονη διάταξη των τελούμενων λειτουργικών τύπων της Ανατολικής Εκκλησίας αγνοεί στην πληρότητά του τον ασπασμό, αφού περιορίζεται πλέον μόνο στον κλήρο. Η αρχική οντολογική υπόσταση του ασπασμού δίνει πλέον τη θέση της σε μια απλή τελετουργική προτροπή, χωρίς ιδιαίτερο νόημα, αφού πρακτικά δεν υφίσταται ο προτρεπόμενος ασπασμός. Η σημασία του ασπασμού αναδεικνύεται μέσα από την ιστορία της Θείας Λειτουργίας, με τη συνεξέταση του τυπικού των αρχέγονων λειτουργικών τύπων, όσο και των αντιστοίχων άλλων χριστιανικών ομολογιών. 

Τελετουργικά θέματα (πβ΄) Τα αναστάσιμα απολυτίκια του Όρθρου της Κυριακής «Σήμερον σωτηρία» και «Αναστάς εκ του μνήματος»! Του Λειτουργιολόγου Γεώργιου Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα 

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η τάξη του αναστάσιμου Όρθρου της Κυριακής περιλαμβάνει δύο μοναδικά για την ακολουθία αυτή αναστάσιμα απολυτίκια, τα «Σήμερον σωτηρία» και «Αναστάς εκ του μνήματος». Ο Γ. Ρήγας αναφέρει στο Τυπικό, που συνέγραψε, ότι αυτά συνιστούν ποιήματα του Ιωάννου Δαμασκηνού, χωρίς να υπάρχει καμία άλλη αναφορά, σχετικά με τον υμνογράφο, που τα συνέθεσε.

Η παλαιά καταγωγή τους είναι δεδομένη, αφού απαντώνται στην πλειονότητα των παλαιών λειτουργικών βιβλίων. Η χρήση τους ήταν κοινή τόσο στον ασματικό, όσο και στο μοναστικό Όρθρο. Η νεώτερη πρακτική είχε απωθήσει τη λειτουργική χρήση του δεύτερου από αυτά («Αναστάς εκ του μνήματος»), αφού κάθε Κυριακή ψαλλόταν μόνο το έτερο «Σήμερον Σωτηρία». Η συνήθεια αυτή έθεσε σε λήθη, ιδίως στις ενορίες, το δεύτερο τροπάριο, αφού μέχρι σήμερα βρίσκεται σε αχρησία σε αρκετές λατρευτικές συνάξεις.

Τελετουργικά θέματα (πα΄) Το κλείσιμο των βημοθύρων στη Θεία Λειτουργία! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα 

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η σύγχρονη λειτουργική πράξη περιλαμβάνει κατά τόπους τη συνήθεια του κλεισίματος των βημοθύρων, ενίοτε και του καταπετάσματος της Ωραίας Πύλης, σε διάφορα σημεία της Θείας Λειτουργίας. Η επικρατέστερη και συνηθέστερη στιγμή του μυστηρίου, κατά την οποία παρατηρείται το φαινόμενο αυτό, είναι ο καιρός της Κοινωνίας του κλήρου, οπότε ο λειτουργός κλείνει τη θύρα πριν ή μετά την εκφώνηση «Πρόσχωμεν. Τὰ Ἅγια τοῖς ἁγίοις» και την ανοίγει ξανά πριν εκφωνήσει το «Μετὰ φόβου», για την προσέλευση των λαϊκών στο ευχαριστιακό ποτήριο.

Τελετουργικά θέματα (π΄) Η μνημόνευση των Διπτύχων στη Θεία Λειτουργία! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Η ευχαριστιακή αναφορά του μυστηρίου της Θείας Λειτουργίας περατώνεται με τα λεγόμενα Δίπτυχα. Τα τελευταία είναι ένα από τα έργα των συλλειτουργούντων, κλήρου και λαού, μέσω των οποίων δηλώνεται η ενότητα της ανά την Οικουμένη Εκκλησίας και συνάπτουν σε χρόνο λειτουργικό και εσχατολογικό το παρελθόν, με το παρόν και το μέλλον. Κατά καιρούς έχουν λάβει ποικίλες ονομασίες, όπως: ιεραί δέλτοι, μυστικαί δέλτοι, μυστικά δίπτυχα, εκκλησιαστικοί κατάλογοι και όσον αφορά αποκλειστικά τους επισκόπους επισκοπικοί κατάλογοι. Η ονομασία Δίπτυχα οφείλεται στην κατασκευή του εν λόγω πίνακα, ο οποίος αποτελείται από δύο φύλλα ή πινάκια, ενωμένα μεταξύ τους στο μέσο, ενώ μπορεί να είναι και τρίπτυχα ή πολύπτυχα.

Η ανάγνωση των Διπτύχων έχει τη βάση της στην εωθινή προσευχή της ιουδαϊκής λατρείας, κατά την οποία, μετά το Schema των δέκα και οκτώ «Ευλογητός», ο αρχισυνάγωγος απηύθυνε εξ ονόματος των μελών της συναγωγής δέηση και δοξολογία προς τον Γιαχβέ, για τις ευεργεσίες Του προς κάθε έναν από αυτούς.

Τελετουργικά θέματα (οθ΄) Η ακολουθία του «Μικρού» Εσπερινού των αγρυπνιών! Από τον Λειτουργιολόγο Γεώργιο Ζαραβέλα

Γεωργίου Ζαραβέλα

Θεολόγου

ΜΑ Ιστορικής Θεολογίας - Λειτουργικής ΕΚΠΑ

Ο Εσπερινός συνιστά μία από τις επτά ακολουθίες του νυχθημέρου, την πρώτη κάθε λειτουργικής ημέρας. Η ακολουθία διακρίνεται σε τρεις επιμέρους μορφές. Η πρώτη είναι η ακολουθία του συνήθους εσπερινού, η οποία τελείται σε καθημερινή βάση. Οι άλλες δύο μορφές συνδέονται με τις ιεροπρεπέστερες ημέρες του λειτουργικού έτους, δηλαδή την Κυριακή, τις δεσποτικές και θεομητορικές εορτές και τις μνήμες μεγάλων αγίων.

Κατά τις ανωτέρω ημέρες τελείται στις ιερές μονές αγρυπνία. Το τυπικό της αγρυπνίας ορίζει την τέλεση μίας απλής, λιτής μορφής του εσπερινού στην οικεία χρονικά θέση του, δηλαδή μετά την Θ’ Ώρα. Ο Εσπερινός αυτός αποκαλείται Μικρός, σε αντιδιαστολή με το Μεγάλο Εσπερινό, που τελείται μετά την τράπεζα και την ακολουθία του Αποδείπνου, είναι πανηγυρικός και διανθίζεται με πλούσιο υμνογραφικό περίβλημα και ιδιαίτερα τελετουργικά στοιχεία. Ο χαρακτηρισμός του καθημερινού Εσπερινού ως «Μικρού», με μοναδικό κριτήριο την ύπαρξη ή μη εισόδου πριν από το «Φως Ιλαρόν», είναι εσφαλμένος, αφού η επονομασία αυτή αρμόζει μόνο στο Μικρό Εσπερινό των αγρυπνιών.