"Ἐν χάριτι ᾄδοντες". Του Δ/ντη Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Αναστασίου

Τὸ κείμενο πού ἀκολουθεῖ καί τό ὁποίο μπορείτε νά κατεβάσετε σέ μορφή pdf στόν παρακάτω σύνδεσμο, γράφτηκε ἀπ᾽ τὸν Πρωτοψάλτη και Δρ. Βυζαντινῆς Μουσικολογίας κ. Γρηγόριο Ἀναστασίου ὡς «Εἰσαγωγὴ» στὸ ἐκδοθὲν μουσικὸ Ἅγιον Δωδεκαήμερον τοῦ Ἀρχοντος Ὑμνωδοῦ τῆς Μ.τ.Χ.Ε. κ. Γεωργίου Χατζηχρόνογλου. Ὡστόσο, λόγῳ τῆς μεγάλης ἔκτασής του, δὲν κατέστη δυνατὸ νὰ περιληφθεῖ ὁλόκληρο στὴν ἔντυπη ἔκδοση. 

Ἀναρτᾶται λοιπόν ἐδῶ πλῆρες «εἰς κοινὸν ὄφελος» καὶ ὡς ἀφορμὴ προβληματισμοῦ πάνω σὲ θέματα τρέχουσας ψαλτικῆς ὁρολογίας.

Κατεβάστε το κείμενο σε μορφή pdf ΕΔΩ 

Ἅγιος Ιωάννης ὁ Ρῶσος και Ψαλμωδία! Του Δρ. Βυζαντινής Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Αναστασίου!

Τὸ κείμενο πού ἀκολουθεῖ περιέχει τὴν ὁμιλία τοῦ Πρωτοψάλτου και Δρ. Βυζαντινῆς Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Ἀναστασίου στὴν ψαλτικὴ ἐκδήλωση – παρουσίαση τοῦ δίσκου ἀκτίνας, ἀφιερωμένου στὸν Ὅσιο Ἰωάννη τὸν Ρῶσο, ποὺ ὀργάνωσε καὶ πραγματοποίησε ὁ Χορὸς Ψαλτῶν «Ἐν Ψαλμοῖς» στὶς 27 Νοεμβρίου 2023, στὴν Αἴθουσα Ἐκδηλώσεων τοῦ Φιλολογικοῦ Συλλόγου «Παρνασσός», στὴν Ἀθήνα. Ἡ ὁμιλία δημοσιεύεται ἐδῶ τώρα, μὲ διατήρηση ὅλων τῶν στοιχείων προφορικότητας, ὅπως ἀκριβῶς ἐκφωνήθηκε.

Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Ρῶσος ϗ´ ψαλμωδία

 

Φιλάγιοι, φιλόμουσοι,

ἀξιότιμοι κυρίες καὶ κύριοι·

συγχωρέστε μου τὴν περιαυτολογία ποὺ θὰ ἀκολουθήσει. Ἐλπίζω δὲν θὰ τὴν βρεῖτε πολὺ ἐνοχλητικὴ ἢ ἀδικαιολόγητη ἢ ἐντελῶς ἀνάξια λόγου.

 

Πρόλογος· γιὰ τὸν Ἅγιο φίλο

Πᾶνε σχεδὸν 30 χρόνια... μιὰ παρέα ξεκινήσαμε ἡμερήσια ἐκδρομὴ ἀπὸ τὴν Ἀθήνα γιὰ τὴ Βόρεια Εὔβοια. Ὁ μόνος Εὐβοιώτης ἐγώ... ἤξερα τὰ κατατόπια. Στὸ Προκόπι τοὺς λέω· «Παιδιά, ἐδῶ κατεβαίνουμε νὰ προσκυνήσουμε στὸν Ἁγιάννη». Κάποιοι ἀπὸ τὴν παρέα πρώτη φορὰ στὸν Ἅγιο. Ὅλοι τους συγκινημένοι. Ἐγώ, ὁ οἰκεῖος, πιὸ ἄνετος ἀλλὰ καὶ περιχαρὴς ταυτόχρονα γιὰ τὴν ἐμπειρία τῶν φίλων μου. Ἡ ἐκδρομὴ συνεχίστηκε περίφημα βορειότερα.

Ἐπιστρέφοντας, ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα, ἔξω ξανὰ ἀπ᾽ τὸ Προκόπι, ἀκούγομαι καὶ πάλι νὰ λέω·

– Παιδιά, στάση στὸν Ἁγιάννη.

– Τί; Πάλι; Μὰ τὸ πρωὶ προσκυνήσαμε! διαμαρτύρονται.

Τοὺς φαινότανε ὑπερβολὴ ποὺ θὰ ξαναπροσκυνούσαμε μέσα σὲ λίγες μόνο ὧρες. Ἀλλὰ σ᾽ ἐμένα φαινόταν ἀδιανόητο νὰ περάσω ἀπ᾽ τὸ Προκόπι καὶ νὰ μὴν χαιρετήσω τὸν Ἅγιο, τὸν φίλο. Γιατί, γιὰ τοὺς Εὐβοεῖς ὁ Ἅγιος εἶναι φίλος· ἕνας φίλος σὲ πολὺ ὑψηλὴ θέση, ποὺ ὅλο τοῦ ζητᾶμε χάρες.

Μάλιστα, ὁ σπουδαῖος αὐτὸς φίλος, γιὰ τοὺς περισσότερους ἀπὸ μᾶς, εἶναι οἰκογενειακὸς φίλος. Τὸν γνωρίσαμε μέσα ἀπὸ τὶς προσευχὲς τῶν γονιῶν μας, μέσα ἀπὸ τὶς θαυμαστὲς διηγήσεις τοῦ ἄλλου μεγάλου φίλου του καὶ φίλου τοῦ Θεοῦ, Ἁγίου Ἰακώβου Τσαλίκη, μέσα ἀπὸ τὸ παιδικό μας ἀνάγνωσμα τοῦ καλογραμμένου Βίου του, ἐπιστασίᾳ Φωτίου Κόντογλου.

Ιστορικοσυγκριτική ανασκόπηση της Βυζαντινής Μουσικής - αλληλοδανεισμοί και θυγατρικές μουσικές παραδόσεις! Του Γεράσιμου-Σοφοκλή Παπαδόπουλου

Γεράσιμου - Σοφοκλή Παπαδόπουλου

Υποψήφιου Διδάκτορος 

Βυζαντινής Μουσικολογίας

Ε.Κ.Π.Α.

Ο υποψήφιος διδάκτορας βυζαντινής μουσικολογίας Γεράσιμος - Σοφοκλής Παπαδόπουλος κυκλοφόρησε πρόσφατα το άρθρο του με τίτλο «Ιστορικοσυγκριτική ανασκόπηση της Βυζαντινής Μουσικής - αλληλοδανεισμοί και θυγατρικές μουσικές παραδόσεις», το οποίο θα δημοσιεύουμε στην ιστοσελίδα μας χωρισμένο σε οκτώ ενότητες. 

Στο άρθρο του αυτό ο Γ.-Σ. Παπαδόπουλος, βασισμένος στις ιδέες της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας, εξετάζει την εξελικτική ιστορία του Βυζαντινού Άσματος από τους πρώτους χρόνους εμφάνισής του μέχρι σήμερα, εστιάζοντας - από τη μία - στις ποικίλες επιρροές που δέχτηκε, και - από την άλλη - στις διάφορες επιδράσεις που άσκησε, καθώς και στις αυτόνομες θυγατρικές μουσικές παραδόσεις των οποίων υπήρξε κύριος πρόγονος.

Συγκεκριμένα εξετάζονται:

Πίνακας αντιστοίχισης νεο-Βυζαντινών υπο-ήχων και Τουρκικών μακάμ! Γράφει ο Γεράσιμος - Σοφοκλής Παπαδόπουλος

Γεράσιμος- Σοφοκλής

Παπαδόπουλος

Υποψήφιος Διδάκτωρ 

Βυζαντινής Μουσικολογίας Ε.Κ.Π.Α.

Από τους μεσαιωνικούς χρόνους μέχρι τις μέρες μας, οι Βυζαντινοί και μετα-βυζαντινοί ύμνοι κατηγοριοποιούνται σε οκτώ μεγάλες ομάδες, τους οκτώ Ήχους, ένα σύστημα ταξινόμησης γνωστό ως Οκτώηχος. Εξαιτίας πρακτικών λόγων που σχετίζονται με τον διαχωρισμό του εκκλησιαστικού έτους σε ομάδες των οκτώ, η ταξινόμηση αυτή διατήρησε αυστηρά τον αριθμό οκτώ. Παρ’ όλ’ αυτά, η ποικιλία των μελωδικών συμπεριφορών δεν γινόταν να στριμωχτεί σ’ ένα τόσο μικρό αριθμό. Έτσι, ποικίλοι υπο-ήχοι (γνωστοί ως «κλάδοι των ήχων») αναπτύχθηκαν, οι οποίοι αποτελούν ομάδες διακριτές στη βάση αμιγώς μουσικολογικών κριτηρίων, και οι οποίοι μπορούν να αντιστοιχηθούν με τρόπους άλλων τροπικών μουσικών ιδιωμάτων, όπως είναι τα Τουρκικά μακάμ.

Η διαφοροποίηση που παρουσιάζουν οι ποικίλοι υπο-ήχοι που ανήκουν σε ένα Ήχο δεν είναι αυθαίρετη, παρά συνδέεται με δύο χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν αμφότερα να κάνουν με το υμνολογικό κείμενο: 1. το υμνολογικό γένος, και 2. την αναλογία συλλαβής και ελάχιστου χρόνου (μπιτ), δηλαδή την υφή του μέλους. Τα υμνολογικά κείμενα χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: α) τα ειρμολογικά, ποιήματα Βυζαντινών και μετα-Βυζαντινών υμνογράφων, τα οποία χρησιμοποιούνται ως ποιητικά (και – κατ’ επέκταση – μελωδικά) πρότυπα για τη σύνθεση νέων ύμνων, β) τα στιχηραρικά, επίσης ποιήματα Βυζαντινών και μετα-Βυζαντινών υμνογράφων, τα οποία έχουν – όμως – ποιητική (και – κατ’ επέκταση – μελωδική) αυτονομία και μοναδικότητα, και γ) τα παπαδικά, τα οποία αποτελούν είτε αποσπάσματα από τη Βίβλο είτε πρωτοχριστιανικά ποιήματα. Η υφή των μελών, από την άλλη, μπορεί να είναι τριών ειδών: α) συλλαβική, όταν η μέση αναλογία συλλαβής και ελάχιστου χρόνου είναι 1:1, β) νευματική, όταν η μέση αναλογία συλλαβής και ελάχιστου χρόνου είναι 1:2-4, και γ) μελισματική, όταν σχεδόν κάθε συλλαβή επενδύεται με μακρά μελίσματα πολλών μπιτ. Ο συνδυασμός των παραπάνω χαρακτηριστικών αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη των διαφόρων υπο-ήχων, πολλοί από τους οποίους εμφανίζονται σε περισσότερες από μία κατηγορίες, ή – ακόμα – και σε περισσότερους του ενός Ήχους της Οκτωήχου.

Ο συνεπτυγμένος ρυθμός των αργοσυντόμων μελών μέσα από τις εξηγήσεις των Τριών Διδασκαλων! Συμεών Ιερομονάχου

Ὁ συνεπτυγμένος ρυθμὸς τῶν ἀργοσυντόμων μελῶν 

μέσα ἀπὸ τὶς ἐξηγήσεις τῶν Τριῶν Διδασκάλων

Συμεών Ιερομονάχου

ΟΡΟΛΟΓΙΑ

Πολὺς λόγος γίνεται μερικὲς φορὲς γιὰ τὴν καινὴ ὁρολογία ποὺ ἀναγκάζεται ἡ σύγχρονη ἐπιστημονικὴ κοινότητα νὰ χρησιμοποιήσει, δίχως αὐτὴ νὰ ἐρείδεται πάντοτε στὶς πηγές. Δυστυχῶς, αὐτὸ εἶναι ἀναπόφευκτο ὅταν πρόκειται νὰ ἐμβαθύνουμε σὲ ζητήματα μὲ τὰ ὁποῖα δὲν καταπιάστηκαν οἱ Τρεῖς καὶ γενικῶς οἱ προγενέστεροι δάσκαλοι. Τὸ βασικότερο κριτήριο γιὰ τὴν ὁρολογία ποὺ χρησιμοποιοῦμε εἶναι νὰ ἐκφράζει τὰ σημαινόμενα ὅσο τὸ δυνατὸν πιὸ ἀντιπροσωπευτικὰ ἀλλὰ καὶ συνάμα εὔληπτα ἀπὸ ὅλους τοὺς ἱεροψάλτες. Ἂς μὴ θεωρηθεῖ ἐπιτέλους πρόβλημα ἐὰν κάποιος ὅρος προέρχεται ἀπὸ λεξιλογικὸ δάνειο μιᾶς ἄλλης μουσικῆς, ἐφόσον αὐτὸς ἐπιτυγχάνει καλῶς τὸν σκοπό του.

Σαφηνίζουμε λοιπὸν ὡς ἑξῆς τὴν βασικὴ ὁρολογία τῆς παρούσης:

Συνεπτυγμένος ρυθμός: Πρόκειται γιὰ τὸν ρυθμὸ κατὰ τὸν ὁποῖο δύο μουσικοὶ χρόνοι συμπτύσσονται σὲ ἕναν. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο γίνεται ἡ σύμπτυξις αὐτὴ θὰ ἀναλυθεῖ στὴν οἰκεία ἑνότητα. Ὁ ὅρος, παρόλο ποὺ ἔχει κατηγορηθεῖ γιὰ δυτικὴ προέλευση, ἔχει ἤδη καθιερωθεῖ εὑρέως στὴν διδακτικὴ πράξη ἀπὸ τοὺς δασκάλους τοῦ 20οῦ αἰῶνος καὶ χρησιμοποιεῖται ἐπιτυχημένα γιὰ νὰ περιγράψει ἕνα συγκεκριμένο ἐγγενὲς γνώρισμα τῆς ψαλτικῆς μας τέχνης.

Δρόμος: Εἶναι ὁ τρόπος τῆς χρονικῆς ἀναπτύξεως ἑνὸς μέλους, ὁ ὁποῖος συνίσταται στὴν θεμελιώδη χρονικὴ διάρκεια τῆς κάθε συλλαβῆς. Στὴν παλαιὰ παρασημαντικὴ ὁ ἑκάστοτε δρόμος ὁριζόταν καὶ ἐκφραζόταν βασικῶς ἀπὸ τὴν ἀντίστοιχη θεμελιώδη χρονικὴ διάρκεια τοῦ κάθε φωνητικοῦ χαρακτῆρα.

Σύντομος, ἀργοσύντομος, ἀργὸς δρόμος: Σύντομος (ἢ σύντομος εἱρμολογικός) ὁρίζεται ὁ δρόμος κατὰ τὸν ὁποῖο θεμελιώδης χρονικὴ διάρκεια κάθε συλλαβῆς εἶναι ὁ 1 μουσικὸς χρόνος, καταπῶς συμβαίνει στὰ σύντομα εἱρμολογικὰ μέλη (Εἱρμολόγιον Πέτρου Βυζαντίου, σύντομο Ἀναστασιματάριον Ἰωάννου κλπ). ὁ δρόμος αὐτὸς σήμερα ἀποκαλεῖται ἐνίοτε καὶ συλλαβικός. Ἀργοσύντομος ὁρίζεται ὁ δρόμος κατὰ τὸν ὁποῖο θεμελιώδης χρονικὴ διάρκεια κάθε συλλαβῆς εἶναι οἱ 2 μουσικοὶ χρόνοι, καταπῶς συμβαίνει στὸ ἀργοσύντομο στιχηραρικὸ μέλος, τὸ ἀργὸ εἱρμολογικό, τὶς ἀργὲς δοξολογίες, τοὺς ἀργοσυντόμους πολυελέους κ.ο.κ.[1] Ὁ ἀργὸς δρόμος ἀναφέρεται γενικῶς στὰ μέλη τῶν ὁποίων ἡ θεμελιώδης χρονικὴ διάρκεια ἀνὰ συλλαβὴ εἶναι οἱ 4 ἢ περισσότεροι χρόνοι, ὅπως συμβαίνει στὸ ἀργὸ στιχηράριο, τὴν παπαδική, τὸ καλοφωνικὸ εἱρμολόγιο κ.ἄ.

Θέσις: Κάθε μελωδία ποὺ ἐπαναλαμβάνεται σχεδὸν στερεοτύπως ὡς ἑνιαῖο μελικὸ σύνολο. Ὁ Ἀπόστολος Κώνστας τὴν ὀνομάζει Γραμμή. Τὴν γράφουμε πάντοτε μὲ Θ κεφαλαῖο, πρὸς διάκρισιν ἀπὸ τὴν θέση τοῦ ρυθμικοῦ μέτρου.

Προθεματικὲς συλλαβές/χρόνοι: Οἱ συλλαβές ποὺ μπορεῖ νὰ προηγοῦνται τοῦ κυρίως τμήματος μιᾶς ἀργοσυντόμου ἢ ἀργῆς Θέσεως, ἐπειδὴ «περισσεύουν» ἀπὸ τὸ προκαθορισμένο ποιητικὸ μέτρο της. Οἱ προθεματικὲς συλλαβὲς τῶν ἀργοσυντόμων Θέσεων εἶναι μονόχρονες, ἐνῶ ἐνίοτε μία τονιζόμενη ἐξ αὐτῶν μπορεῖ νὰ καταλαμβάνει δύο χρόνους γιὰ λόγους εὐρυθμίας τοῦ μέλους. Μολονότι ἀνήκουν ὑπὸ τὴν εὑρεῖα ἔννοια στὴν ἀργοσύντομη Θέση, ὑπόκεινται στὸν τονικὸ ρυθμὸ τοῦ συντόμου εἱρμολογικοῦ μέλους.

Ψαλτική και οργανογνωσία! Τού Ψάλτου - Μουσικού Χρήστου Ψωμιάδη!

Το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον κ. Χρήστο Ψωμιάδη το 2014 με αφορμή την επέτειο των 200 ετών από τη δημιουργία τής νέας μεθόδου, και δημοσιεύθηκε στο ιστολόγιο eordaia.org 

Χρήστου Ψωμιάδη

Ψάλτου - Μουσικού

Πόλη 2014 

Φέτος συμπληρώνονται 200 ακριβώς χρόνια από την διαφοροποίηση που επέφεραν το 1814, με την έγκριση της Μεγάλης Εκκλησίας, στην παρασημαντική της ψαλτικής τέχνης, οι λεγόμενοι «τρεις διδάσκαλοι», και συγκεκριμένα οι Γρηγόριος Λευιτίδης πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας(+1821), Χουρμούζιος Γεωργίου Γιαμαλής Χαρτοφύλακας της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (+1840) και Χρύσανθος αρχιεπίσκοπος Δυρραχίου (+1846).

Ο Χρύσανθος στο μεγάλο θεωρητικό του, το οποίο εκδόθηκε από τον μαθητή των τριών διδασκάλων Παναγιώτη Πελοπίδη τον Πελοποννήσιο στην Τεργέστη το 1832, στην παράγραφο 431 γράφει:

Το αναλόγιο φέρει μεγάλη ευλογία αλλά και ευθύνη. Του Πανοσ. Αρχιμ. Παύλου Παπαδόπουλου

Πανοσ. Αρχιμανδρίτου

Παύλου Παπαδόπουλου

Εφημερίου Ι.Ν. Αγίου Μηνά Ναούσης

Το να διακονείς στο αναλόγιο είναι μεγάλη ευλογία. Είναι μεγάλη ευλογία αλλά και μεγάλη ευθύνη.

Χρειάζεται να γνωρίζεις όχι απλά βυζαντινή μουσική, όχι μόνο τυπικό (τι θα πεις, πότε θα το πεις) αλλά κυρίως να έχεις εκκλησιαστικό φρόνημα.

Ο Θεός μου έδωσε την ευκαιρία να διακονήσω σε αναλόγια δίπλα σε καταξιωμένους και έμπειρους ιεροψάλτες.

Η αγάπη μου για την ψαλτική τέχνη είναι μεγάλη.

Την αγαπώ την βυζαντινή μουσική διότι είναι η μουσική της λογικής λατρείας μας. Θα πρέπει να καταλάβουμε ότι η βυζαντινή μουσική αναπτύχθηκε ώστε να εξυπηρετεί τα Ιερά Μυστήρια και όχι να χρησιμοποιείται σε συναυλιακούς χώρους. Για να μην παρεξηγηθώ: Μέσα στους χώρους του Ιερού Ναού, μέσα στην λατρεία είναι κυρίως η θέση της. Εάν χρησιμοποιείται και εκτός των Ιερών Ναών, εκτός της λατρείας μας είναι κάτι το έκτακτο και φυσικά δεν είναι κάτι το κακό.

(Αφιέρωμα) 40 μέρες από την εκδημία τού Άρχοντος Πρωτοψάλτου τής Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως Χαρίλαου Ταλαδώρου. Γράφει ο Αθανάσιος Βουγιουκλής.

Αθανάσιος Βουγιουκλής

Άρχων Υμνωδός τής Μ.τ.Χ.Ε.

Χαρίλαος Ταλιαδώρος

Ήθελα από καιρό να διατυπώσω κάποιες σκέψεις περί του φαινομένου που ακούει στο όνομα Χαρίλαος Ταλιαδώρος. Με αφορμή τη συμπλήρωση 40 ημερών από την εκδημία τού Άρχοντος (19.02.2021), αλλά και κατόπιν προτροπής τού Διαχειριστού τής ψαλτικής ιστοσελίδας naxioimelistes.blogspot.gr κ. Δημητρίου Παπάνη, μου δίνεται η ευκαιρία να σκιαγραφήσω κατά την δική μου αντίληψη και οπτική, γιατί ο Χαρίλαος Ταλιαδώρος θα μείνει στην ιστορία της ψαλτικής τέχνης ως ο ανεπανάληπτος, ο Μέγιστος του αναλογίου και τολμώ να πω Είς εκ των μεγίστων όλων των εποχών.

Ο Ταλιαδώρος ήταν από τις περιπτώσεις εκείνες τις πολύ σπάνιες, που συγκεντρώνουν όλες τις αρετές και τα χαρίσματα που απαιτεί το λειτούργημα του αναλογίου, συμπυκνωμένες και σε τέλειο βαθμό. Διότι δεν ήταν μόνο ( και ευτυχώς ) το Θείο δώρο της φωνής Άνωθεν, που δύναται από μόνο του να δημιουργήσει αυτόν τον θρύλο και να κατατάξει έναν άνθρωπο, εκεί που έχει καταταγεί ήδη ζών ο Ταλιαδώρος. Είναι αμέτρητα στοιχεία αλληλοσυμπληρούμενα, που αθροιστικά δημιουργούν αυτό το Θαύμα, το οποίο προσπαθούμε άπαντες να ερμηνεύσουμε και να εξηγήσουμε.

Εν πρώτοις, αναμφισβήτητα ο Ταλιαδώρος "σφραγίσθηκε" με δώρημα τέλειον Άνωθεν, ένα σπάνιο φωνητικό χάρισμα πολύ μεγάλης αξίας, που υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσε να γράψει την ίδια ιστορία και σε οποιοδήποτε άλλο είδος μουσικής αναμφίβολα. Τον κέρδισε η ψαλτική, τον έχασε ίσως κάτι άλλο. Μία φωνή, που εκτός όλων των σπάνιων χαρακτηριστικών της, ήταν και τοποθετημένη στην μάσκα από μόνη της. Το δώρο όμως αυτό ο Ταλιαδώρος το διαφύλαξε ως κόρην οφθαλμού και συγχρόνως το αξιοποίησε εκατονταπλάσια και το ανέδειξε στον υπέρτατο βαθμό, διότι πολύ απλά ΕΙΧΕ ΜΥΑΛΟ. Και για να γίνει αυτό πλέον κατανοητό, ας πάμε στα επί μέρους πέραν του χαρίσματος της πρώτης ύλης που είναι η φωνή.

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! Μέρος Γ΄ (Μανουήλ ο Παλαιός Χρυσάφης,Κύριλλος Μαρμαρηνός, Χρύσανθος εκ Μαδύτων)! Του Άγγελου Σέφκα

                                                     Συνέχεια από το Δεύτερο Μέρος

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Μανουήλ ο Παλαιός Χρυσάφης

Η ευαγγελική ρύση, «οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη»[1], όπως ίσχυσε για τους αγίους Αποστόλους, που ο χαριτωμένος βίος τους υπέπιπτε στην αντίληψη όλων, σα να ήταν μια πόλη που βρίσκεται σε μια βουνοπλαγιά η οποία δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί, έτσι ισχύει και με το έργο του μεγάλου μελουργού, υμνογράφου και θεωρητικού[2] Μανουήλ του Παλαιού Χρυσάφη.

Ο Μανουήλ Χρυσάφης γεννήθηκε το πρώτο μισό του 15ου αι., υποθετικά μεταξύ 1410 και 1420, στη Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης και πέθανε το γ’ τέταρτο του 15ου αι. Κατά καιρούς πολλοί τον παρουσιάζουν, μάλλον εσφαλμένα, ως Λαμπαδάριο της Αγίας Σοφίας[3], αν και στις περισσότερες ανθολογίες του συνήθως συναντούμε τον τίτλο του ως εξής: «λαμπαδάριος του εὐαγοῦς και βασιλικοῦ κλήρου»[4], τίτλος που επιβεβαιώνει και τη στενή σχέση του με τον Κωνσταντίνο ΙΑ’ τον Παλαιολόγο. Ο Μανουήλ μετά την Άλωση καταφεύγει στην Πελοπόννησο και αργότερα περνά στην Κρήτη. Επιπλέον, υπάρχουν μαρτυρίες για εγκατάστασή του στη Σερβία. Από τους επιφανέστερους μαθητές του υπήρξε ο Γεράσιμος Χαλκεόπουλος[5].

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! (Μέρος Β΄ Εμμανουήλ Βρυέννιος, Γαβριήλ εκ Ξανθοπούλων)! Του Άγγελου Σέφκα

Συνέχεια από το Πρώτο Μέρος

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί

Μια τέχνη που η ηλικία της κοντεύει τα δύο χιλιάδες έτη σίγουρα έχει γνωρίσει στιγμές ακμής και παρακμής, στις οποίες την οδήγησαν πρόσωπα ή γεγονότα. Έτσι, συμβαίνει και με τη Βυζαντινή Μουσική. Μουσικοί νόες μεγάλου βεληνεκούς υπήρξαν υπεύθυνοι για το άγγιγμα του ναδίρ της. Βέβαια, ποιος μπορεί να αριθμήσει το πλήθος τόσων και τόσων σπουδαίων ανδρών και ποίους από αυτούς να ξεχωρίσει; Και μόνο κάποια ονόματα όπως των Αγιοπολιτών, του Οσίου Ιωάννου του Κουκουζέλους[1], του Μιχαήλ Βλεμύδου, του Ιωάννου Πλουσιαδηνού, του Ακακίου Χαλκεοπούλου, του Αποστόλου Κώνστα και τόσων άλλων προκαλούν δέος. Ενδεικτικά, με χρονικά και συγγραφικά κριτήρια, παρουσιάζονται στις παρακάτω σελίδες πέντε από τους μεγαλύτερους θεωρητικούς του «Βυζαντίου» και «Μεταβυζαντίου» επιδεικνύοντας το έργο και την προσφορά τους στην «Τέχνη του Δαμασκηνού».

- Εμμανουήλ Βρυέννιος

Εμμανουήλ ή, επί το χαριέστερον, Μανουήλ Βρυέννιος υπήρξε «ὁ ἐξοχώτερος τῶν θεωρητικῶν διδασκάλων τῆς μουσικῆς κατά τόν Μεσαίωνα»[2], και συνάμα εξαιρετικός μαθηματικός και αστρονόμος. Γεννήθηκε περί το 1275[3] στην Κωνσταντινούπολη και η μεγάλη ακμή του σημειώνεται από το 1320[4] έως τον θάνατό του, το 1340. Αν και το οικογενειακό όνομα «Βρυέννιος» έχει συνδεθεί με πολιτικούς του Βυζαντινίου, ο Μανουήλ δε φαίνεται να έχει κάποια σχέση με αυτούς. Ήδη, από το 1300 δίδασκε σε μεγάλη σχολή της πρωτεύουσας[5], στην οποία διετέλεσε σχολάρχης. Μαθητής του στο μάθημα της Αστρονομίας εχρημάτισε ο Θεόδωρος Μετοχίτης, ο μετέπειτα Μέγας Λογοθέτης του Ανδρονίκου Β’ του Παλαιολόγου, ενώ ο ίδιος ο Βρυέννιος υπήρξε στενός φίλος και συνεργάτης του Μιχαήλ Η’ του Παλαιολόγου (1223 - 1282[6]).

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! (Μέρος Α΄ Εισαγωγή) Του Φιλολόγου και Ψάλτου Άγγελου Σέφκα

Η παρούσα εργασία υλοποιήθηκε στα πλαίσια του μαθήματος «Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική», το οποίο διδάσκεται κατά το α’ εξάμηνο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών πουδών των Σμημάτων Μουσικών πουδών και Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αποτελεί μια αναζήτηση των απαρχών Βυζαντινής Μουσικολογίας ανάμεσα σε μεγάλες προσωπικότητες, που συνέγραψαν θεωρητικά συγγράμματα και εγχειρίδια Θεωρίας της Βυζαντινής Μουσικής, κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Ευελπιστώ να φωτιστούν τυχόν σκοτεινά σημεία, να διεξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα και, ει δυνατόν, στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν τα στοιχεία αυτά για μια διεξοδικότερη έρευνα επί του θέματος. Αυτή η μικρή μελέτη αφιερώνεται στον προσωπικό μου θεωρητικό και εκτελεστή της Βυζαντινής Μουσικής, στον «πρὸ μικροῦ μεθ' ἡμῶν», στον αείμνηστο δάσκαλό μου Δημοσθένη Κουσκούκη, ως ελάχιστο αντίδωρο.

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Εισαγωγικά

Είναι πράγματι δύσκολο να περιγράφεις και αναλύεις μια Τέχνη, πόσο μάλλον όταν εκείνη είναι βιωματική. Αυτό το δύσκολο εγχείρημα κλήθηκαν να φέρουν εις πέρας κάποιες σπουδαίες προσωπικότητες περιγράφοντας, αναλύοντας, επεξηγώντας και παρουσιάζοντας τον πλούτο της Βυζαντινής Μουσικής, μέσω των θεωρητικών τους συγγραμμάτων και εγχειριδίων. Η εργασία αυτή με τη σειρά της καλείται να ξεχωρίσει και να μελετήσεις ορισμένες από αυτές τις προσωπικότητες, τις πλέον σημαντικές, και να παρουσιάσει το έργο τους.

Αδιαμφισβήτητα, η Θεωρία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Ψαλτικής Τέχνης και αμφότερες, με την ψαλτική Πράξη, χαρακτηρίζονται από έναν τρόπο «συζυγικής συμβίωσης» και αλληλοπεριχώρησης, καθώς η μία συμπληρώνει την άλλη. Σαφώς, όμως, η διαμόρφωση τους στο διάβα των αιώνων αποτελεί έργο μεγάλων μουσικών προσωπικοτήτων, με ποικίλη δράση στο χώρο της μουσικής. Επομένως, κοινόν όφελος θα αποτελούσε η παρουσίαση και ανάδειξη των μεγάλων Θεωρητικών και του πολυσχιδούς έργου τους, που ακόμα και αν χωρίζουν κάποιους τα χρόνια μισής χιλιετίας, τους ενώνει η αγάπη για την ίδια μουσική.

«Θαρραλέο βήμα προς την κατεύθυνση των εξηγήσεων από την παλιά στη νέα γραφή» του Γεωργίου Χατζηθεοδώρου

Γεωργίου Χατζηθεοδώρου

Άρχοντος Μαΐστορος τής Μ.τ.Χ.Ε.

Περιήλθε εντελώς πρόσφατα στα χέρια μου, μετά από ευγενή προσφορά του συγγραφέα, δύο νέα αδελφά πονήματα, τα οποία σίγουρα αποτελούν εξαίρεση ως προς το περιεχόμενο και τη μοναδικότητα, μεταξύ των πολλαπλών μουσικών εκδόσεων του καιρού μας.

Πρόκειται για τα Αναστασιματάρια των Κυριάκου Κουλιδά και Δανιήλ Πρωτοψάλτη, τα οποία εξήγησε από την παλιά στη νέα μουσική σημειογραφία και τα εξέδωσε δια του τύπου, ο νέος φέρελπις μουσικολόγος και ερευνητής Κυριάκος Τζουραμάνης.

Το γεγονός της εξήγησης αλλά και της έκδοσης αυτών των, γνωστών μόνο από τη χειρόγραφη παράδοση και μάλιστα στην αρχική τους μορφή (παλιά γραφή), Αναστασιματαρίων, σημαδοτεί και χαρακτηρίζει μια προσπάθεια, η οποία, όχι μόνο συμβάλλει στην άνετη προσέγγισή τους, αλλά τα παραδίδει και στην τρέχουσα λειτουργική πράξη.

Γνώσιν άγνωστον γνώναι! Του Αναστασίου Γιαννούλη

Αναστασίου Γιαννούλη

   Γνώση – άγνωστο, θεωρία – πράξη, πίστη – επιστήμη… Έννοιες τόσο άρρηκτα συνδεδεμένες που εν τέλει ο τρόπος διαχείρισης τους μπορεί να δημιουργήσει τέτοια απόσταση μεταξύ τους σαν τη λεπτή γραμμή που αν τη διαβείς κάνει τον πιο μεγάλο έρωτα βαθύ μίσος.

   Στην πορεία της ανθρωπότητας αλλά και της προσωπικής ζωής μας παρατηρούμε ότι όσο αυξάνεται κι αποκτάται η γνώση, άλλο τόσο και ίσως περισσότερο, διευρύνεται ο χώρος του αγνώστου. Στα πρώτα χρόνια της ανθρώπινης παρουσίας στον κόσμο υποθέτω πως η μόνη έννοια του ήταν το τι θα φάει. Κάθε μια ανακάλυψη/ εφεύρεση που έκανε έκτοτε σαφώς και διευκόλυνε την πορεία του αλλά ταυτόχρονα άνοιγε διάπλατα πόρτες σε ανεξερεύνητα πεδία. Κι αυτό φυσικά θα συνεχίζεται στο διηνεκές, η γνώση και η επιστήμη ποτέ δεν θα σταματήσουν να εξελίσσονται. Αλλά πάντα θα είναι λιγότερες από το απόλυτο «όλον». 

Γρηγορίου Στάθη! Η “Υπεροχή” της Βυζαντινής Μουσικής Έναντι της Ευρωπαικής και η Σχέση της με την Δημοτική Μουσική

Το παρακάτω άρθρο του Ομότιμου Καθηγητού Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γρ. Στάθη, δημοσιεύτηκε στο 37ο Τεύχος του Περιοδικού της "Ενωμένης Ρωμιοσύνης" προς κοινήν ωφέλεια. 

Ο Γρ. Στάθης στη βιβλιοθήκη τής οικείας του, στην Πλατανιά Ιωαννίνων
παρουσιάζοντας τη συλλογή των μικροφίλμς (Επίσκεψη 2018)

Ο Καθηγητής γράφει για το κείμενό του τα εξής:

Η διατύπωση τοῦ θέματος αὐτοῦ τοῦ μικροῦ γραπτοῦ μου, μέ τονισμένο τό συγκριτικό οὐσιαστικό “ἡ ὑπεροχή”, μοῦ δόθηκε, μέ εὐγενική παράκληση, ἀπ’τόν ἀγαπητό μου καί σεβαστό πατροΚοσμᾶ, ἱερομόναχο καί νέο κτήτορα τῆς μονῆς Στομίου Κονίτσης, φίλο ἐγκαρδιακό ἀπ’τά Γυμνασιακά μας χρόνια, πού πρόσφατα ἦρθε ἐπί τοῦτο στό κανούργιο μου σπίτι, στά πατρικά μου, καί τό εὐλόγησε· κι εἶχε νά ‘ρθῆ ἀπ’τόν γάμο μου, τόν Ἰούλιο τοῦ 1972! Τίς σκέψεις μου, ἐδῶ παρακάτω, πού σχεδὸν ὅλες τοῦ τίς ἐκτύλιξα στήν εὐλογημένη αὐτή συνάντησή μας, τίς βάζω σέ μιά δημοσιεύσιμη σειρά, γιά “κοινόν ὄφελος”, καί τοῦ τίς ἀφιερώνω “προφρόνως πάνυ”.

Το σύντομο Ειρμολογικό μέλος στην έντυπη και την προφορική ψαλτική παράδοση! Τού Άρχοντος Μαΐστορος τής Μ.τ.Χ.Ε. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου!

Download σε μορφή pdf ΕΔΩ

Σκέψεις πάνω στη Διαρρύθμιση τού 1814! Τού Άρχοντος Μαΐστορος τής Μ.τ.Χ.Ε. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου!

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι.ΧΑΤΖΗΘΕΟ∆ΩΡΟΥ

ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΜΑΪΣΤΟΡΟΣ Μ.τ.Χ.Ε.

ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΗΣ – ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΟΥ

Με την σηµερινή µου Εισήγηση, δεν σκοπεύω ασφαλώς να κοµίσω γλαύκας εις Αθήνας· άλλωστε, κάτι τέτοιο στις ηµέρες είναι από πολύ δύσκολο έως και ακατόρθωτο. Όµως, σκέψεις, προβληµατισµούς και απόψεις που έχουν σχέση µε τη διαρρύθµιση της µουσικής της Εκκλησίας µας και τα όσα την ακολούθησαν µετά το 1814 που καθιερώθηκε, µέσα από την τρέχουσα λειτουργία και την καθηµερινότητα της πράξης της, νοµίζω ότι µπορεί κανείς να διατυπώσει σε µια τόσο σπουδαία και επίσηµη µουσικολογική σύναξη· αυτό ακριβώς θα επιχειρήσω και εγώ, φεύγοντας, έστω, από τα αυστηρά επιστηµονικά πλαίσια του Συνεδρίου.

Στηριζόµενος, λοιπόν, στην 58χρονη ήδη ψαλτική και διδασκαλική µου εµπειρία θα αναφερθώ σε απλά και γνωστά θέµατα, δίχως ασφαλώς να διεκδικώ το αλάθητο, µα και να έχω την απαίτηση της αποδοχής των όσων θα πω.

Περί ανυπάρκτου "συνεπτυγμένου" ρυθμού στην Εκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική! Του Δημητρίου Ανδριώτου

Download σε μορφή pdf ΕΔΩ

Η Σήμανση των ρυθμικών ποδών ως στοιχείο απαραίτητο του Εκκλησιαστικού μέλους! Του Ηρακλή Μαλανδρίνου

Ηρακλή Μαλανδρίνου 
Πρωτοψάλτου 
Δασκάλου Ψαλτικής Τέχνης 

Χοράρχου Χορού Ψαλτών Χίου

Μουσικό χειρόγραφο (Κώδικας ΒΚΨ 230, χφ. Χρυσάνθου)
 χωρισμένο σε ρυθμικούς πόδες

"Μουσική ἐστί ρυθμοῦ καί μέλους καί πάσης ὁργανικῆς θεωρίας ἐπιστήμη, μουσικός δέ ὁ ἔμπειρος τούτων". (ψευδο-Πτολεμαίος)

Αποφεύγοντας την διαδικασία της εξήγησης βασικών όρων, όπως χρόνος, ρυθμός, χρονική αγωγή κλπ., (θα αναλυθούν σε σχετική εργασία), οι οποίοι πολλές φορές αναφέρονται από του Ψάλτες με λάθος δυναμική του περιεχομένου τους, θα εισέλθω ευθύς στον βασικό άξονα του θέματος μου, που είναι η ανάγκη να σημειώνονται οι ρυθμοί πάνω στο ψαλλόμενο μάθημα, ώστε κατά την ερμηνεία του ο εκτελεστής να εκφέρει τον ανάλογο ρυθμικό τονισμό ο οποίος θα το αναδείξει. 

Είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι ενώ από το πρώτο κιόλας μάθημα ο μαθητής διδάσκεται μετρική με τον απλό και πανάρχαιο δίσημο ρυθμό και μάλιστα με διαστολές επι των ασκήσεων, αυτό λησμονείται όταν το μάθημα μεταφερθεί πάνω στο αναλόγιο. Ο ρυθμός διδάσκεται για να τον χρησιμοποιούμε και είναι εξόχως σημαντικό και δομικό στοιχείο του μέλους. Ο μαθητής δεν μαθαίνει τους απλούς ρυθμούς, δίσημο, τρίσημο και τετράσημο μόνο για να αποκτήσει σταθερότητα στην χρονική διάρκεια του ψαλλομένου, αλλά και για να διδαχτεί τον ερμηνευτικό και μελωδικό τονισμό των φράσεων, ώστε να ψάλλει σύμφωνα με τον χωρισμό, προβάλλοντας τον τονισμένο λόγο μέσα από το τονισμένο μουσικά και ρυθμικά μέλος. 

Η γνώση του τονικού ύψους του ψαλλόμενου μαθήματος στην Εκκλησιαστική μουσική! Του Ηρακλή Μαλανδρίνου

Ηρακλή Μαλανδρίνου
Πρωτοψάλτου
Δασκάλου Ψαλτικής Τέχνης 

Χοράρχου Χορού Ψαλτών Χίου

Απαραίτητο συστατικό μιας καλής ερμηνείας ενός μέλους είναι η σωστή βάση, δηλαδή το τονικό ύψος πάνω στο οποίο θα στερεωθεί το ψαλλόμενο. Η σωστή τοποθέτηση του τονικού αυτού ύψους από τον Ψάλτη αποτελεί ίσως το πενήντα τα εκατό της επιτυχημένης απόδοσης του μαθήματος. Η κατάλληλη όμως βάση η οποία θα αναδείξει το μάθημα στηρίζεται σε συγκεκριμένες προϋποθέσεις τις οποίες θα πρέπει να λάβει υπόψιν του ο ψάλτης ή ο χοράρχης.

Η πρώτη προϋπόθεση είναι η γνώση της φωνής ή των φωνών που καλούνται να ψάλλουν το μάθημα. Θα πρέπει να γνωρίζουμε καλά την έκταση της φωνής ή των φωνών, τα δυνατά τονικά-φωνητικά μας κέντρα, ώστε να έχουμε τη σιγουριά ότι θα μπορέσουμε να υποστηρίξουμε το μάθημα σε όλη του την έκταση, ειδικά όταν αυτό αναπτύσσεται πολύ ψηλά ή πολύ χαμηλά ξεφεύγοντας απ’την μέση έκταση της ανθρώπινης φωνής.

Η έκταση του μαθήματος αποτελεί την δεύτερη προϋπόθεση η οποία θα μας οδηγήσει στη σωστή βάση. Η έκταση του μαθήματος θα μας δείξει και το που θα τοποθετήσουμε τη βάση μας. Όταν λέμε έκταση στην Ψαλτική δεν εννοούμε μέγεθος αλλά ύψος και βάθος. Όταν λοιπόν ξέρουμε ότι ένα μάθημα πάει ψηλά ή χαμηλά η βάση μας θα είναι τέτοια που η φωνή μας θα μπορεί να αποδώσει το μάθημα χωρίς ακροβατισμούς και φωνασκίες στα ψηλά αλλά και χωρίς ξεψυχίσματα και γρατζουνίσματα στα χαμηλά.

Ο Φανατισμός και οι φατρίες στον χώρο της Ψαλτικής Τέχνης, ως αποτέλεσμα της μουσικής μας ανελευθερίας. Του Ηρακλή Μαλανδρίνου

Ηρακλή Μαλανδρίνου
Πρωτοψάλτου
Δασκάλου Ψαλτικής Τέχνης
Χοράρχου Χορού Ψαλτών Χίου

Ο φανατισμός στον χώρο της Μουσικής και ιδιαίτερα στον χώρο της λατρευτικής Μουσικής, όπως είναι η Ψαλτική Τέχνη, όχι μόνο δεν έχει θέση αλλά καθιστά τον φανατικό ολότελα ξένο έως και επικίνδυνο προς αυτό που νομίζει ότι υπηρετεί αλλά μάλλον βλάπτει παρά ωφελεί. Η Μουσική εδράζει την αρχή της στην ελευθερία και μάλιστα στην ψυχική ελευθερία, η οποία ακριβώς επειδή ανήκει στη σφαίρα την πνευματική είναι εξ ορισμού ελεύθερη και άρα ως ελεύθερη έκφραση ψυχοδυναμικών καταστάσεων δεν υπόκειται στην κρίση κανενός παρά μόνο αυτού που την έπλασε και την ενέπνευσε, δηλαδή του Δημιουργού Θεού.

Η λατρευτική Μουσική, όπως και όλες οι μουσικές, σαφώς και στηρίζεται σε αρχές και κανόνες. Την περιβάλλουν όρια και ταυτόχρονα μια θαυμαστή ελευθερία. Η έκφραση της περιέχει μια δυναμική η οποία ξεφεύγει απ’την σφαίρα των ορατών και αισθητών και μεταπίπτει σε μια μεταφυσική πραγματικότητα την αίσθηση της οποίας μπορεί να αντιληφθεί ο όντως Μουσικός ο οποίος έχει κατακτήσει τον αναβαθμό της Θεωρίας, ακριβώς όπως συμβαίνει στον χώρο της Θεολογίας. Μιλάμε δηλαδή για τον Μουσικό εκείνο ο οποίος πλέον δεν στηρίζεται σε «αρχές» και «κανόνες» αλλά στην αισθαντική του αντίληψη και προσέγγιση, της ιερής κατ’ αυτόν υπόθεσης, της Μουσικής. Στο σημείο αυτό ακριβώς ο Μουσικός βιώνει την μεγαλειώδη τραγικότητα της καλλιτεχνικής από – μόνωσης διότι υπάρχει απουσία συνοδοιπορίας μαζί του από ανθρώπους οι οποίοι δεν κατάφεραν να κατακτήσουν αυτήν την κορυφή της Μουσικής αποκάλυψης και ενόρασης. Έτσι έχουμε σαν αποτέλεσμα μεγάλοι Καλλιτέχνες στην ιστορία να προσφέρουν μουσικούς θησαυρούς τους οποίους όμως οι ομότεχνοι τους εκτίμησαν πολύ μετά τον θάνατο τους και η αναγνώριση της προσφοράς τους έγινε αντιληπτή εκ των υστέρων, ενώ όσο ζούσαν βίωσαν την μη αποδοχή, την υποτίμηση ακόμα και την συκοφαντία από το μεγαλύτερο μέρος των συναδέλφων τους.