"Ἐν χάριτι ᾄδοντες". Του Δ/ντη Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Αναστασίου

Τὸ κείμενο πού ἀκολουθεῖ καί τό ὁποίο μπορείτε νά κατεβάσετε σέ μορφή pdf στόν παρακάτω σύνδεσμο, γράφτηκε ἀπ᾽ τὸν Πρωτοψάλτη και Δρ. Βυζαντινῆς Μουσικολογίας κ. Γρηγόριο Ἀναστασίου ὡς «Εἰσαγωγὴ» στὸ ἐκδοθὲν μουσικὸ Ἅγιον Δωδεκαήμερον τοῦ Ἀρχοντος Ὑμνωδοῦ τῆς Μ.τ.Χ.Ε. κ. Γεωργίου Χατζηχρόνογλου. Ὡστόσο, λόγῳ τῆς μεγάλης ἔκτασής του, δὲν κατέστη δυνατὸ νὰ περιληφθεῖ ὁλόκληρο στὴν ἔντυπη ἔκδοση. 

Ἀναρτᾶται λοιπόν ἐδῶ πλῆρες «εἰς κοινὸν ὄφελος» καὶ ὡς ἀφορμὴ προβληματισμοῦ πάνω σὲ θέματα τρέχουσας ψαλτικῆς ὁρολογίας.

Κατεβάστε το κείμενο σε μορφή pdf ΕΔΩ 

Ἅγιος Ιωάννης ὁ Ρῶσος και Ψαλμωδία! Του Δρ. Βυζαντινής Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Αναστασίου!

Τὸ κείμενο πού ἀκολουθεῖ περιέχει τὴν ὁμιλία τοῦ Πρωτοψάλτου και Δρ. Βυζαντινῆς Μουσικολογίας κ. Γρηγορίου Ἀναστασίου στὴν ψαλτικὴ ἐκδήλωση – παρουσίαση τοῦ δίσκου ἀκτίνας, ἀφιερωμένου στὸν Ὅσιο Ἰωάννη τὸν Ρῶσο, ποὺ ὀργάνωσε καὶ πραγματοποίησε ὁ Χορὸς Ψαλτῶν «Ἐν Ψαλμοῖς» στὶς 27 Νοεμβρίου 2023, στὴν Αἴθουσα Ἐκδηλώσεων τοῦ Φιλολογικοῦ Συλλόγου «Παρνασσός», στὴν Ἀθήνα. Ἡ ὁμιλία δημοσιεύεται ἐδῶ τώρα, μὲ διατήρηση ὅλων τῶν στοιχείων προφορικότητας, ὅπως ἀκριβῶς ἐκφωνήθηκε.

Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Ρῶσος ϗ´ ψαλμωδία

 

Φιλάγιοι, φιλόμουσοι,

ἀξιότιμοι κυρίες καὶ κύριοι·

συγχωρέστε μου τὴν περιαυτολογία ποὺ θὰ ἀκολουθήσει. Ἐλπίζω δὲν θὰ τὴν βρεῖτε πολὺ ἐνοχλητικὴ ἢ ἀδικαιολόγητη ἢ ἐντελῶς ἀνάξια λόγου.

 

Πρόλογος· γιὰ τὸν Ἅγιο φίλο

Πᾶνε σχεδὸν 30 χρόνια... μιὰ παρέα ξεκινήσαμε ἡμερήσια ἐκδρομὴ ἀπὸ τὴν Ἀθήνα γιὰ τὴ Βόρεια Εὔβοια. Ὁ μόνος Εὐβοιώτης ἐγώ... ἤξερα τὰ κατατόπια. Στὸ Προκόπι τοὺς λέω· «Παιδιά, ἐδῶ κατεβαίνουμε νὰ προσκυνήσουμε στὸν Ἁγιάννη». Κάποιοι ἀπὸ τὴν παρέα πρώτη φορὰ στὸν Ἅγιο. Ὅλοι τους συγκινημένοι. Ἐγώ, ὁ οἰκεῖος, πιὸ ἄνετος ἀλλὰ καὶ περιχαρὴς ταυτόχρονα γιὰ τὴν ἐμπειρία τῶν φίλων μου. Ἡ ἐκδρομὴ συνεχίστηκε περίφημα βορειότερα.

Ἐπιστρέφοντας, ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα, ἔξω ξανὰ ἀπ᾽ τὸ Προκόπι, ἀκούγομαι καὶ πάλι νὰ λέω·

– Παιδιά, στάση στὸν Ἁγιάννη.

– Τί; Πάλι; Μὰ τὸ πρωὶ προσκυνήσαμε! διαμαρτύρονται.

Τοὺς φαινότανε ὑπερβολὴ ποὺ θὰ ξαναπροσκυνούσαμε μέσα σὲ λίγες μόνο ὧρες. Ἀλλὰ σ᾽ ἐμένα φαινόταν ἀδιανόητο νὰ περάσω ἀπ᾽ τὸ Προκόπι καὶ νὰ μὴν χαιρετήσω τὸν Ἅγιο, τὸν φίλο. Γιατί, γιὰ τοὺς Εὐβοεῖς ὁ Ἅγιος εἶναι φίλος· ἕνας φίλος σὲ πολὺ ὑψηλὴ θέση, ποὺ ὅλο τοῦ ζητᾶμε χάρες.

Μάλιστα, ὁ σπουδαῖος αὐτὸς φίλος, γιὰ τοὺς περισσότερους ἀπὸ μᾶς, εἶναι οἰκογενειακὸς φίλος. Τὸν γνωρίσαμε μέσα ἀπὸ τὶς προσευχὲς τῶν γονιῶν μας, μέσα ἀπὸ τὶς θαυμαστὲς διηγήσεις τοῦ ἄλλου μεγάλου φίλου του καὶ φίλου τοῦ Θεοῦ, Ἁγίου Ἰακώβου Τσαλίκη, μέσα ἀπὸ τὸ παιδικό μας ἀνάγνωσμα τοῦ καλογραμμένου Βίου του, ἐπιστασίᾳ Φωτίου Κόντογλου.

Ιστορικοσυγκριτική ανασκόπηση της Βυζαντινής Μουσικής - αλληλοδανεισμοί και θυγατρικές μουσικές παραδόσεις! Του Γεράσιμου-Σοφοκλή Παπαδόπουλου

Γεράσιμου - Σοφοκλή Παπαδόπουλου

Υποψήφιου Διδάκτορος 

Βυζαντινής Μουσικολογίας

Ε.Κ.Π.Α.

Ο υποψήφιος διδάκτορας βυζαντινής μουσικολογίας Γεράσιμος - Σοφοκλής Παπαδόπουλος κυκλοφόρησε πρόσφατα το άρθρο του με τίτλο «Ιστορικοσυγκριτική ανασκόπηση της Βυζαντινής Μουσικής - αλληλοδανεισμοί και θυγατρικές μουσικές παραδόσεις», το οποίο θα δημοσιεύουμε στην ιστοσελίδα μας χωρισμένο σε οκτώ ενότητες. 

Στο άρθρο του αυτό ο Γ.-Σ. Παπαδόπουλος, βασισμένος στις ιδέες της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας, εξετάζει την εξελικτική ιστορία του Βυζαντινού Άσματος από τους πρώτους χρόνους εμφάνισής του μέχρι σήμερα, εστιάζοντας - από τη μία - στις ποικίλες επιρροές που δέχτηκε, και - από την άλλη - στις διάφορες επιδράσεις που άσκησε, καθώς και στις αυτόνομες θυγατρικές μουσικές παραδόσεις των οποίων υπήρξε κύριος πρόγονος.

Συγκεκριμένα εξετάζονται:

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! Μέρος Γ΄ (Μανουήλ ο Παλαιός Χρυσάφης,Κύριλλος Μαρμαρηνός, Χρύσανθος εκ Μαδύτων)! Του Άγγελου Σέφκα

                                                     Συνέχεια από το Δεύτερο Μέρος

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Μανουήλ ο Παλαιός Χρυσάφης

Η ευαγγελική ρύση, «οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη»[1], όπως ίσχυσε για τους αγίους Αποστόλους, που ο χαριτωμένος βίος τους υπέπιπτε στην αντίληψη όλων, σα να ήταν μια πόλη που βρίσκεται σε μια βουνοπλαγιά η οποία δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί, έτσι ισχύει και με το έργο του μεγάλου μελουργού, υμνογράφου και θεωρητικού[2] Μανουήλ του Παλαιού Χρυσάφη.

Ο Μανουήλ Χρυσάφης γεννήθηκε το πρώτο μισό του 15ου αι., υποθετικά μεταξύ 1410 και 1420, στη Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης και πέθανε το γ’ τέταρτο του 15ου αι. Κατά καιρούς πολλοί τον παρουσιάζουν, μάλλον εσφαλμένα, ως Λαμπαδάριο της Αγίας Σοφίας[3], αν και στις περισσότερες ανθολογίες του συνήθως συναντούμε τον τίτλο του ως εξής: «λαμπαδάριος του εὐαγοῦς και βασιλικοῦ κλήρου»[4], τίτλος που επιβεβαιώνει και τη στενή σχέση του με τον Κωνσταντίνο ΙΑ’ τον Παλαιολόγο. Ο Μανουήλ μετά την Άλωση καταφεύγει στην Πελοπόννησο και αργότερα περνά στην Κρήτη. Επιπλέον, υπάρχουν μαρτυρίες για εγκατάστασή του στη Σερβία. Από τους επιφανέστερους μαθητές του υπήρξε ο Γεράσιμος Χαλκεόπουλος[5].

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! (Μέρος Β΄ Εμμανουήλ Βρυέννιος, Γαβριήλ εκ Ξανθοπούλων)! Του Άγγελου Σέφκα

Συνέχεια από το Πρώτο Μέρος

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί

Μια τέχνη που η ηλικία της κοντεύει τα δύο χιλιάδες έτη σίγουρα έχει γνωρίσει στιγμές ακμής και παρακμής, στις οποίες την οδήγησαν πρόσωπα ή γεγονότα. Έτσι, συμβαίνει και με τη Βυζαντινή Μουσική. Μουσικοί νόες μεγάλου βεληνεκούς υπήρξαν υπεύθυνοι για το άγγιγμα του ναδίρ της. Βέβαια, ποιος μπορεί να αριθμήσει το πλήθος τόσων και τόσων σπουδαίων ανδρών και ποίους από αυτούς να ξεχωρίσει; Και μόνο κάποια ονόματα όπως των Αγιοπολιτών, του Οσίου Ιωάννου του Κουκουζέλους[1], του Μιχαήλ Βλεμύδου, του Ιωάννου Πλουσιαδηνού, του Ακακίου Χαλκεοπούλου, του Αποστόλου Κώνστα και τόσων άλλων προκαλούν δέος. Ενδεικτικά, με χρονικά και συγγραφικά κριτήρια, παρουσιάζονται στις παρακάτω σελίδες πέντε από τους μεγαλύτερους θεωρητικούς του «Βυζαντίου» και «Μεταβυζαντίου» επιδεικνύοντας το έργο και την προσφορά τους στην «Τέχνη του Δαμασκηνού».

- Εμμανουήλ Βρυέννιος

Εμμανουήλ ή, επί το χαριέστερον, Μανουήλ Βρυέννιος υπήρξε «ὁ ἐξοχώτερος τῶν θεωρητικῶν διδασκάλων τῆς μουσικῆς κατά τόν Μεσαίωνα»[2], και συνάμα εξαιρετικός μαθηματικός και αστρονόμος. Γεννήθηκε περί το 1275[3] στην Κωνσταντινούπολη και η μεγάλη ακμή του σημειώνεται από το 1320[4] έως τον θάνατό του, το 1340. Αν και το οικογενειακό όνομα «Βρυέννιος» έχει συνδεθεί με πολιτικούς του Βυζαντινίου, ο Μανουήλ δε φαίνεται να έχει κάποια σχέση με αυτούς. Ήδη, από το 1300 δίδασκε σε μεγάλη σχολή της πρωτεύουσας[5], στην οποία διετέλεσε σχολάρχης. Μαθητής του στο μάθημα της Αστρονομίας εχρημάτισε ο Θεόδωρος Μετοχίτης, ο μετέπειτα Μέγας Λογοθέτης του Ανδρονίκου Β’ του Παλαιολόγου, ενώ ο ίδιος ο Βρυέννιος υπήρξε στενός φίλος και συνεργάτης του Μιχαήλ Η’ του Παλαιολόγου (1223 - 1282[6]).

Οι μεγάλοι Θεωρητικοί τού Βυζαντίου και τού Μεταβυζαντίου και τα κυρίως θέματά τους! (Μέρος Α΄ Εισαγωγή) Του Φιλολόγου και Ψάλτου Άγγελου Σέφκα

Η παρούσα εργασία υλοποιήθηκε στα πλαίσια του μαθήματος «Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική», το οποίο διδάσκεται κατά το α’ εξάμηνο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών πουδών των Σμημάτων Μουσικών πουδών και Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αποτελεί μια αναζήτηση των απαρχών Βυζαντινής Μουσικολογίας ανάμεσα σε μεγάλες προσωπικότητες, που συνέγραψαν θεωρητικά συγγράμματα και εγχειρίδια Θεωρίας της Βυζαντινής Μουσικής, κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Ευελπιστώ να φωτιστούν τυχόν σκοτεινά σημεία, να διεξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα και, ει δυνατόν, στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν τα στοιχεία αυτά για μια διεξοδικότερη έρευνα επί του θέματος. Αυτή η μικρή μελέτη αφιερώνεται στον προσωπικό μου θεωρητικό και εκτελεστή της Βυζαντινής Μουσικής, στον «πρὸ μικροῦ μεθ' ἡμῶν», στον αείμνηστο δάσκαλό μου Δημοσθένη Κουσκούκη, ως ελάχιστο αντίδωρο.

Άγγελου Σέφκα

Φιλολόγου - Ψάλτου

Εισαγωγικά

Είναι πράγματι δύσκολο να περιγράφεις και αναλύεις μια Τέχνη, πόσο μάλλον όταν εκείνη είναι βιωματική. Αυτό το δύσκολο εγχείρημα κλήθηκαν να φέρουν εις πέρας κάποιες σπουδαίες προσωπικότητες περιγράφοντας, αναλύοντας, επεξηγώντας και παρουσιάζοντας τον πλούτο της Βυζαντινής Μουσικής, μέσω των θεωρητικών τους συγγραμμάτων και εγχειριδίων. Η εργασία αυτή με τη σειρά της καλείται να ξεχωρίσει και να μελετήσεις ορισμένες από αυτές τις προσωπικότητες, τις πλέον σημαντικές, και να παρουσιάσει το έργο τους.

Αδιαμφισβήτητα, η Θεωρία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Ψαλτικής Τέχνης και αμφότερες, με την ψαλτική Πράξη, χαρακτηρίζονται από έναν τρόπο «συζυγικής συμβίωσης» και αλληλοπεριχώρησης, καθώς η μία συμπληρώνει την άλλη. Σαφώς, όμως, η διαμόρφωση τους στο διάβα των αιώνων αποτελεί έργο μεγάλων μουσικών προσωπικοτήτων, με ποικίλη δράση στο χώρο της μουσικής. Επομένως, κοινόν όφελος θα αποτελούσε η παρουσίαση και ανάδειξη των μεγάλων Θεωρητικών και του πολυσχιδούς έργου τους, που ακόμα και αν χωρίζουν κάποιους τα χρόνια μισής χιλιετίας, τους ενώνει η αγάπη για την ίδια μουσική.

Γρηγορίου Στάθη! Η “Υπεροχή” της Βυζαντινής Μουσικής Έναντι της Ευρωπαικής και η Σχέση της με την Δημοτική Μουσική

Το παρακάτω άρθρο του Ομότιμου Καθηγητού Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γρ. Στάθη, δημοσιεύτηκε στο 37ο Τεύχος του Περιοδικού της "Ενωμένης Ρωμιοσύνης" προς κοινήν ωφέλεια. 

Ο Γρ. Στάθης στη βιβλιοθήκη τής οικείας του, στην Πλατανιά Ιωαννίνων
παρουσιάζοντας τη συλλογή των μικροφίλμς (Επίσκεψη 2018)

Ο Καθηγητής γράφει για το κείμενό του τα εξής:

Η διατύπωση τοῦ θέματος αὐτοῦ τοῦ μικροῦ γραπτοῦ μου, μέ τονισμένο τό συγκριτικό οὐσιαστικό “ἡ ὑπεροχή”, μοῦ δόθηκε, μέ εὐγενική παράκληση, ἀπ’τόν ἀγαπητό μου καί σεβαστό πατροΚοσμᾶ, ἱερομόναχο καί νέο κτήτορα τῆς μονῆς Στομίου Κονίτσης, φίλο ἐγκαρδιακό ἀπ’τά Γυμνασιακά μας χρόνια, πού πρόσφατα ἦρθε ἐπί τοῦτο στό κανούργιο μου σπίτι, στά πατρικά μου, καί τό εὐλόγησε· κι εἶχε νά ‘ρθῆ ἀπ’τόν γάμο μου, τόν Ἰούλιο τοῦ 1972! Τίς σκέψεις μου, ἐδῶ παρακάτω, πού σχεδὸν ὅλες τοῦ τίς ἐκτύλιξα στήν εὐλογημένη αὐτή συνάντησή μας, τίς βάζω σέ μιά δημοσιεύσιμη σειρά, γιά “κοινόν ὄφελος”, καί τοῦ τίς ἀφιερώνω “προφρόνως πάνυ”.

Το σύντομο Ειρμολογικό μέλος στην έντυπη και την προφορική ψαλτική παράδοση! Τού Άρχοντος Μαΐστορος τής Μ.τ.Χ.Ε. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου!

Download σε μορφή pdf ΕΔΩ

(Νέα έκδοση) Θεωρία του Μέλους - Βιβλίο Α΄ Μελωδία! Βασιλείου Κουφογιάννη

"Πριν γίνει αναφορά σε οτιδήποτε άλλο, επιβάλλεται ευθύς εξ’ αρχής να αναζητηθούν οι λόγοι που οδηγούν στο να συνταχθεί στις μέρες μας ένα θεωρητικό βιβλίο για την μελωδία. Ο πρώτος και κύριος λόγος είναι η συνολική παρουσίαση των στοιχείων της μελωδίας σε όλες τις τάξεις των μουσικών. Ο δεύτερος λόγος, που αφορά ειδικότερα τους ψαλμωδούς, είναι ότι το παρόν βιβλίο προτίθεται να αποτελέσει βοήθημα κατανόησης της μελωδικής δομής των εξηγημένων μουσικών κειμένων των εφευρετών/μεταρρυθμιστών του υπάρχοντος ψαλτικού γραφικού συστήματος.

Όσα θα αναπτυχθούν παρακάτω στηρίζονται στους θεωρητικούς της αρχαιότητας και του Βυζαντίου, στην ακουστική παράδοση των ψαλμωδών, στα μουσικά κείμενα, σε πραγματείες και διαλέξεις και τέλος, στα αποτελέσματα των πολυετών ακουστικών πειραμάτων που πραγματοποιήθηκαν με την χρήση της τεχνολογίας επί των διαστημάτων. […] (Από την εισαγωγή του βιβλίου)

Μετά από πολυετή έρευνα παρουσιάζεται σε όλες τις τάξεις των μουσικών βιβλίο - διατριβή με θέμα "ΜΕΛΩΔΙΑ" του Α΄ψάλτη Βασίλειου Κουφογιάννη. Η Α΄ αυτή έκδοση δημοσιεύεται κυρίως για κριτική καθώς πραγματεύεται σχεδόν το σύνολο των μουσικολογικών θεμάτων που απασχόλησαν κυρίως τους ψαλμωδούς (διαστηματική, συστήματα, είδη μελωδίας, εναρμονίσεις των ήχων, κ.α.).

Σκέψεις πάνω στη Διαρρύθμιση τού 1814! Τού Άρχοντος Μαΐστορος τής Μ.τ.Χ.Ε. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου!

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι.ΧΑΤΖΗΘΕΟ∆ΩΡΟΥ

ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΜΑΪΣΤΟΡΟΣ Μ.τ.Χ.Ε.

ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΗΣ – ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΟΥ

Με την σηµερινή µου Εισήγηση, δεν σκοπεύω ασφαλώς να κοµίσω γλαύκας εις Αθήνας· άλλωστε, κάτι τέτοιο στις ηµέρες είναι από πολύ δύσκολο έως και ακατόρθωτο. Όµως, σκέψεις, προβληµατισµούς και απόψεις που έχουν σχέση µε τη διαρρύθµιση της µουσικής της Εκκλησίας µας και τα όσα την ακολούθησαν µετά το 1814 που καθιερώθηκε, µέσα από την τρέχουσα λειτουργία και την καθηµερινότητα της πράξης της, νοµίζω ότι µπορεί κανείς να διατυπώσει σε µια τόσο σπουδαία και επίσηµη µουσικολογική σύναξη· αυτό ακριβώς θα επιχειρήσω και εγώ, φεύγοντας, έστω, από τα αυστηρά επιστηµονικά πλαίσια του Συνεδρίου.

Στηριζόµενος, λοιπόν, στην 58χρονη ήδη ψαλτική και διδασκαλική µου εµπειρία θα αναφερθώ σε απλά και γνωστά θέµατα, δίχως ασφαλώς να διεκδικώ το αλάθητο, µα και να έχω την απαίτηση της αποδοχής των όσων θα πω.

Περί ανυπάρκτου "συνεπτυγμένου" ρυθμού στην Εκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική! Του Δημητρίου Ανδριώτου

Download σε μορφή pdf ΕΔΩ

Η Σήμανση των ρυθμικών ποδών ως στοιχείο απαραίτητο του Εκκλησιαστικού μέλους! Του Ηρακλή Μαλανδρίνου

Ηρακλή Μαλανδρίνου 
Πρωτοψάλτου 
Δασκάλου Ψαλτικής Τέχνης 

Χοράρχου Χορού Ψαλτών Χίου

Μουσικό χειρόγραφο (Κώδικας ΒΚΨ 230, χφ. Χρυσάνθου)
 χωρισμένο σε ρυθμικούς πόδες

"Μουσική ἐστί ρυθμοῦ καί μέλους καί πάσης ὁργανικῆς θεωρίας ἐπιστήμη, μουσικός δέ ὁ ἔμπειρος τούτων". (ψευδο-Πτολεμαίος)

Αποφεύγοντας την διαδικασία της εξήγησης βασικών όρων, όπως χρόνος, ρυθμός, χρονική αγωγή κλπ., (θα αναλυθούν σε σχετική εργασία), οι οποίοι πολλές φορές αναφέρονται από του Ψάλτες με λάθος δυναμική του περιεχομένου τους, θα εισέλθω ευθύς στον βασικό άξονα του θέματος μου, που είναι η ανάγκη να σημειώνονται οι ρυθμοί πάνω στο ψαλλόμενο μάθημα, ώστε κατά την ερμηνεία του ο εκτελεστής να εκφέρει τον ανάλογο ρυθμικό τονισμό ο οποίος θα το αναδείξει. 

Είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι ενώ από το πρώτο κιόλας μάθημα ο μαθητής διδάσκεται μετρική με τον απλό και πανάρχαιο δίσημο ρυθμό και μάλιστα με διαστολές επι των ασκήσεων, αυτό λησμονείται όταν το μάθημα μεταφερθεί πάνω στο αναλόγιο. Ο ρυθμός διδάσκεται για να τον χρησιμοποιούμε και είναι εξόχως σημαντικό και δομικό στοιχείο του μέλους. Ο μαθητής δεν μαθαίνει τους απλούς ρυθμούς, δίσημο, τρίσημο και τετράσημο μόνο για να αποκτήσει σταθερότητα στην χρονική διάρκεια του ψαλλομένου, αλλά και για να διδαχτεί τον ερμηνευτικό και μελωδικό τονισμό των φράσεων, ώστε να ψάλλει σύμφωνα με τον χωρισμό, προβάλλοντας τον τονισμένο λόγο μέσα από το τονισμένο μουσικά και ρυθμικά μέλος. 

Η σύντομη εξήγηση παλαιάς στιχηραρικής θέσης! Το ψηφιστοσύναγμα! Του Κυριάκου Τζουραμάνη

Η σύντομη εξήγηση  παλαιάς στιχηραρικής θέσης

Το ψηφιστοσύναγμα

Κυριάκου Τζουραμάνη

Λαμπαδαρίου

Όπως γνωρίζουμε, το παλαιό στιχηραρικό μέλος μας έχει παραδοθεί  αργό και κάθε φορά που σε στιχηρά ιδιόμελα δούμε κλασσικές παλαιές θέσεις όπως το ψηφιστοσύναγμα ή το τρομικοσύναγμα, δεν μπορούμε παρά να τις ψάλλουμε σύμφωνα με την αργή μελισματική  ερμηνεία των τριών διδασκάλων. Ωστόσο  κάποιες από τις παλαιές στιχηραρικές θέσεις στο μέλος των αυτόμελων τροπαρίων, ερμηνεύονται από τους ίδιους τους τρείς δασκάλους με πιο σύντομο τρόπο. Παράλληλα οι εν λόγω θέσεις καταγράφονται και σε άλλα είδη μελοποιίας όπως είναι οι δοξολογίες, οι πολυελαίοι και τα ειρμολογικά τροπάρια, διατηρώντας την παλαιά σημειογραφική τους παράσταση. Είναι σημαντικό  ότι και σε αυτές τις περιπτώσεις οι εξηγήσεις που έχουμε παραλάβει  είναι σε συντομότερες εκδοχές.

Εδώ θα παρουσιάσουμε μια σύνθετη καταληκτική γραμμή  του πλαγίου δ΄ που βρίσκουμε στο αυτόμελο "Ο εν Εδέμ Παράδεισος", εστιάζοντας την προσοχή μας στην θέση που επενδύει μουσικά τις λέξεις "Χριστέ ο θεός" γνωστή ως  ψηφιστόν σύναγμα.[1]                

(Χρυσάφη)  ΕΒΕ 910  φ.316 β

             

Εκτός των τριών  δασκάλων, την ερμηνεία της θέσης μας παραδίδει και ο Απόστολος Κώνστας ο Χίος στην σπουδαία συλλογή του με τις εξηγήσεις των "Δεινών Θέσεων": [2]

Όπως θα δείξουμε παρακάτω σε άλλο χειρόγραφο κώδικα (ΕΒΕ 946), η ίδια φράση στο αυτόμελο που εξετάζουμε, παρασημαίνεται με τις άφωνες μεγάλες υποστάσεις τρομικόν και λύγισμα. Πρόκειται για την καταληκτική θέση του παλαιού στιχηραρίου με την ονομασία τρομικόν σύναγμα, εξηγημένη επίσης από τον Απόστολο Κώνστα ως εξής: (ό.π σελ. 287)

           
           

Πρόκειται για δύο καταληκτικές γραμμές του παλαιού στιχηραρίου, με παραπλήσια αργή εξήγηση έτσι όπως μας την έδωσαν οι τρείς δάσκαλοι. Στο Μέγα Ίσον του Κουκουζέλη υπάρχει ο ίδιος καταληκτικός συνδυασμός των φωνητικών χαρακτήρων, ως ψηφιστόν κατάβασμα με σαφώς διαφοροποιημένη  ερμηνεία.

Η συμπόρευση και η σχέση του ποιητικού λόγου και της μουσικής στη λειτουργική πράξη της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, του Γεωργίου Χατζηθεοδώρου

Κατόπιν αδείας του Άρχοντος Μαΐστορος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας κ. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου, αναρτούμε την Ανακοίνωση που έκανε στην ημερίδα του Συνδέσμου Ιεροψαλτών Νομού Χανίων "Γεώργιος ο Κρης" την Κυριακή 12 Ιουνίου 2016 με θέμα "Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις σε Ύμνους της Εκκλησίας μας" και θέμα ανάπτυξης "Η συμπόρευση και η σχέση του ποιητικού λόγου και της μουσικής στη λειτουργική πράξη της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας".

Για Download σε μορφή pdf πατήστε ΕΔΩ

Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ ο "Χαλκέντερος", του Γεωργίου Χατζηθεοδώρου!

Κατόπιν αδείας του Άρχοντος Μαΐστορος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας κ. Γεωργίου Χατζηθεοδώρου (τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά), αναρτούμε την εργασία με τίτλο "Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ ο "Χαλκέτερος"" που έχει δημοσιευθεί στον τόμο, "Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Εισαγωγή εις το θεωρητικόν και πρακτικόν της εκκλησιαστικής μουσικής" σε επιμέλεια Γεωργίου Κωνσταντίνου, έκδοση Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου. Θεσσαλονίκη 2014.

ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΟΣ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΞ Ο «ΧΑΛΚΕΝΤΕΡΟΣ» 

«Κατ’ αὐτὰς ἠνοίχθη ἓν κοινὸν Σχολεῖον εἰς τὸ Σιναϊτικὸν Μετόχιον καὶ παραδίδει Νέαν Μέθοδον ἐπιστηµονικῆς µουσικῆς, µὲ κανόνας καὶ γραµµατικήν. Σχολαρχοῦντες εἰς αὐτὴν εἶναι ἕνας καλόγερος Χρύσανθος καὶ ὁ Λαµπαδάριος τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, καὶ συντρέχουσιν εἰς αὐτὴν καθ’ ἑκάστην ὑπὲρ τοὺς διακοσίους µαθητάς, ἐξ ὧν εἶναι καὶ Ἀρχιερεῖς καὶ Πρωτοσύγκελλοι καὶ διακονοι τῶν Ἀρχιερέων»1. 

Το "όλον" και τα "επιμέρους" στην Ψαλτική! Του Επίκουρου Καθηγητή της Α.Ε.Α.Α. κ. Κωνσταντίνου Χ. Καραγκούνη

Κατόπιν αδείας του σεβαστού Επίκουρου Καθηγητή Βυζαντινής Εκκλησιαστικής Μουσικής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών και συνεργάτου του Χορού μας κ. Κωνσταντίνου Χ. Καραγκούνη, αναρτούμε την Ανακοίνωση που έκανε στο 2ο Ιεροψαλτικό Συνέδριο Κρήτης, "Η Ψαλτική Τέχνη στη σύγχρονη εκκλησιαστική και κοινωνική πραγματικότητα"  με θέμα ανάπτυξης "Το "όλον και τα "επιμέρους" στην Ψαλτική" .

Για Download σε μορφή pdf πατήστε ΕΔΩ

ΠΕΡΙ ΤΟΥ «ΟΡΘΩΣ ΨΑΛΛΕΙΝ» (ΤΕΛΙΚΗ ΜΟΡΦΗ), ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Γ. ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΗ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΥΜΝΩΔΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ

ΠΕΡΙ ΤΟΥ «ΟΡΘΩΣ ΨΑΛΛΕΙΝ» 

Αθανασίου Γ. Βουγιουκλή

Άρχοντος Υμνωδού του Οικουμενικού Πατριαρχείου

Πρωτοψάλτου του Ι.Ν. Αγίων Πάντων Καστοριάς

Καθηγητού Βυζαντινής Μουσικής 

στο Εκκλησιαστικό Γυμνάσιο -Λύκειο Φλώρινας

Μετά από μία θητεία και ενασχόληση σαράντα ετών με το αναλόγιο και την ψαλτική τέχνη, θα ήθελα να εκφράσω με πολλή αγαθή προαίρεση, κάποιες σκέψεις περί του «ορθώς ψάλλειν» εις τους ορθοδόξους ναούς γενικώς και κυρίως για τους νέους και φερέλπιδες ιεροψάλτες, πάντα φυσικά κατά την δική μου αντίληψη και οπτική των πραγμάτων.

Σκοπός και προορισμός της ψαλτικής τέχνης όπως οι πάντες γνωρίζουν, είναι ΕΝΑΣ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ. Να επενδύσει μέσω της κατάλληλης μελωδίας όλα αυτά τα θεόπνευστα εκκλησιαστικά κείμενα των μεγάλων Πατέρων της εκκλησίας μας και εν συνεχεία να τα δώσει μελωδικώς επενδεδυμένα στο εκκλησίασμα, υποβοηθώντας κατ αυτόν τον τρόπο τους χριστιανούς να επικοινωνήσουν με το Θείον κατά την διάρκεια της Θείας Λατρείας. Αυτό το ΑΞΙΩΜΑ θα πρέπει να έχει υπ όψιν του ο ψάλλων και από αυτό θα πρέπει να διαπνέεται, κάθε φορά που ανέρχεται στο αναλόγιο για να επιτελέσει το διακόνημά του. Η ψαλτική τέχνη ΔΕΝ προσφέρεται για κανενός άλλου είδους σκοπό, παρά μόνον για να συμβάλλει και να βοηθήσει τον πιστό χριστιανό να ΠΡΟΣΕΥΧΗΘΕΙ. Αυτό βέβαια ακούγεται όμορφο στην θεωρία, αλλά ενίοτε συναντά τρομερές δυσκολίες στην πράξη. Αφήνω έξω από αυτές τις σκέψεις το γεγονός ότι δεν υπήρξε, δεν υπάρχει, και απ ότι φαίνεται ούτε πρόκειται να υπάρξει μέριμνα, στήριξη και ενδιαφέρον για την ψαλτική τέχνη, από αυτούς τους "φορείς" που αυτονόητα θα έπρεπε να την στηρίξουν και συγχρόνως να την αναδείξουν. Για την μεν εκκλησία ( εκτός ολίγων φωτεινών εξαιρέσεων ) έχει διαχρονικά καθαρώς διεκπεραιωτικό χαρακτήρα και προορισμό, για το δε Υπουργείο "Πολιτισμού" είναι στην κυριολεξία παντελώς ανύπαρκτη. Άποψή μου είναι ότι η αληθινή ψαλτική τέχνη, άσχετα από την αντιμετώπιση και μεταχείρισή της από τους φορείς κράτους και εκκλησίας ( βλέπε συνέντευξη Χατζηγιακουμή στο ΒΗΜΑ το 2006 ) σαφέστατα συγκαταλέγεται μεταξύ των σπουδαίων καλών τεχνών παγκοσμίως και μάλιστα πέρα από τις ανάγκες της Θείας λατρείας που καλύπτει στους ορθοδόξους ναούς, θα έπρεπε να αποτελεί και ένα διαρκές εξαγώγιμο πολιτιστικό προϊόν του τόπου μας σε σοβαρό επίπεδο κλασσικών μελουργημάτων, για να δοθεί η δυνατότητα σε όλους τους λαούς να γνωρίσουν την θεόπνευστη αυτή τέχνη. Δυστυχώς η ψαλτική βαδίζει τον μοναχικό της δρόμο, στηριζόμενη πάντα σε προσπάθειες των ιδίων των εκφραστών της. Ευτυχώς με την πρόνοια του Θεού, υπήρξαν πάντοτε διαχρονικά, όπως υπάρχουν και σήμερα σε όλη την επικράτεια μεγάλοι ψάλτες και δάσκαλοι και πληθώρα άξιων, ταλαντούχων και χαρισματικών συναδέλφων, που μοχθούν και εργάζονται καθημερινά για την διάδοση, διαφύλαξη, απήχηση και καλλιέργεια της ψαλτικής τέχνης σε όσο το δυνατόν περισσοτέρους ανθρώπους και ευρύτερα στην ελληνική κοινωνία. Αποτέλεσμα όλων αυτών, είναι να παράγονται συνεχώς νέες γενιές ταλαντούχων ανθρώπων με γνώση, κατάρτιση, παιδεία και το κυριότερο με αγάπη, όρεξη, μεγάλο μεράκι και ενδιαφέρον για την ψαλτική τέχνη.

Παρελθόν, παρόν και μέλλον των Κοινωνικών της Παλαιάς Παπαδικής!

Παρελθόν, παρόν και μέλλον των Κοινωνικών της Παλαιάς Παπαδικής!

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ! 

Η ομιλία πραγματοποιήθηκε κατά την παρουσίαση του τόμου "Κοινωνικά Παλαιών Διδασκάλων" της ΕΡΩ (26/05/2015)

Κωνσταντίνου Φωτόπουλου

Πρωτοψάλτου, Μουσικολόγου
Ιδρυτού "Σχολείου Ψαλτικής"

Εισαγωγή

Οι θεοφόροι Πατέρες της Εκκλησίας μας, ερμηνεύοντας την Αγία Γραφή, δεν παραμένουν στο γράμμα αλλά κάνουν λόγο για «ἐγκεκρυμμένον θησαυρόν», όπως λέει ο ιερός Χρυσόστομος ή για «ἀπόθετον κάλλος», όπως αναφέρει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Ένα τέτοιο αποθησαυρισμένο κάλλος –πιστεύω- ανακαλύπτει κάθε μελετητής, κάθε ερμηνευτής-ψάλτης της πατρώας μουσικής μας, μελετώντας με προσοχή και σεβασμό τα μουσικά μαθήματα των παλαιών μουσικοδιδασκάλων. Από αυτόν τον πλούτο πρέπει να αντλεί κάθε συνθέτης βυζαντινής μουσικής για να μην χαθεί η συνέχεια αλλά να υπάρχει ένας χρυσός συνδυασμός του παλαιού με το νέο.

Τεχνικά χαρακτηριστικά

Το ήθος και ο σεβασμός στην παράδοση που δείχνουν οι παλαιοί μουσικοδιδάσκαλοι είναι αξιοζήλευτα. Συχνά, δεν συνθέτουν ένα μέλος από την αρχή. Στηρίζονται σε προϋπάρχουσες συνθέσεις τις οποίες πλατύνουν, συντέμνουν και καλλωπίζουν για να παρουσιάσουν -εν τέλει- μια καινούρια, μοναδικής αξίας μελοποίηση. Τα παλαιά κοινωνικά διαφυλάττουν την εκκλησιαστικότητα του μέλους με τις απλές αλλά ταυτόχρονα έντεχνες, αργές, ρυθμικές, μουσικές φράσεις και με αλλαγές των ήχων εντός πολύ συγκεκριμένων πλαισίων. Εκεί, εντοπίζουμε μουσικές θέσεις και δομές που στις μέρες μας έχουν χαθεί. Κάτι που προκαλεί εντύπωση όχι μόνο στους ψάλτες αλλά γενικότερα σε όποιον ακούει αυτά τα κοινωνικά, είναι η σχεδόν εγκαταλελειμμένη στις μέρες μας χρήση των λέξεων «λέγε» και «πάλιν» κατά την ψαλμώδηση του «ἀλληλούια». Οι μελοποιοί μιμούμενοι την αγγελική υμνωδία, δίνουν μεγάλη έμφαση στα αλληλούια και στα κρατήματα («ανενά», «τεριρέμ» κλπ.), συμπλέκοντάς τα αρμονικά. Στόχος, άλλωστε, της θέσεως και της ψαλμωδίας των Κοινωνικών είναι η συνεκτική λειτουργία του ενδιάθετου λόγου, η στροφή της καρδίας του πιστού προς το Χριστό, τον οποίο μέλλει να κοινωνήσει –εξ’ου και καλείται Κοινωνικό - και όχι η διάχυση της προσοχής με το στοχασμό πάνω σέ διάφορες έννοιες και ποικίλα πνευματικά νοήματα.

Μορφές της Ψαλτικής Τέχνης! (β') Παναγιώτης Χρυσάφης ο νέος! (της Κατερίνας Βλαχοδημητράκου)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΡΥΣΑΦΗΣ Ο ΝΕΟΣ!

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ! 

Αικατερίνας Βλαχοδημητράκου

Φοιτήτριας Βυζαντινής Μουσικολογίας

Τμήματος Μουσικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.

Παναγιώτης Χρυσάφης ο νέος !
(Λεπτομέρεια μικρογραφίας σε "Ανθολογία της Παπαδικής"
Χειρόγραφο Μεγίστης Λαύρας, αρ. Θ178, έτους 1815)

Ο Παναγιώτης Χρυσάφης ο νέος, έζησε κατά το β’ μισό του 17ου αιώνα και έγινε γνωστός ως ο Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Ο αιώνας αυτός αποτελούσε και αποτελεί ανεπανάληπτο μνημείο της φωνητικής μουσικής όλων των εποχών και φυσικά το αποκορύφωμα του ελληνικού μουσικού πολιτισμού. Μαζί με άλλους τρεις κορυφαίους μελουργούς, τον Γερμανό Αρχιερέα των Νέων Πατρών, τον Μπαλάση ιερέα και Nομοφύλακα της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας και τον Πέτρο Μπερεκέτη το μελωδό, έφτασαν την μελοποιία σε πολύ υψηλά επίπεδα. 

Ο Μέγας Μουσικός Πλούτος!

Ο Μέγας Μουσικός Πλούτος!

Συμεών Πατεράκη

Ἱερομονάχου

Ἡ πανανθρώπινη γλῶσσα τῆς μουσικῆς ὑπῆρξε ἴσως ἡ πρώτη ἀπὸ τὶς τέχνες ποὺ χρησιμοποιήθηκαν στὴν Λατρεία τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπρόκειτο πιθανῶς γιὰ μιὰ φυσικὴ συνέχεια τῆς Ἰουδαϊκῆς λατρείας, στὴν ὁποία ἡ μουσικὴ κατεῖχε ἐξέχουσα θέση. Οἱ καταβολὲς τῆς χριστιανικῆς μουσικῆς θεωρεῖται βέβαιο πὼς πρέπει νὰ ἀναζητηθοῦν στὴν (ἀρχαία) ἑλληνικὴ μουσική, καθὼς ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμὸς κυριάρχησε βαθμηδὸν σὲ ὅλα τὰ ἐπίπεδα τῆς ζωῆς τῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας, ἀκόμη καὶ στὴν Παλαιστίνη. Στὸ διάβα τῶν αἰώνων ὅμως, ἡ χριστιανικὴ μουσικὴ ἐξελίχθηκε αὐτόνομα καὶ προέκυψε ἡ εὑρέως ἀποκαλουμένη σήμερα Βυζαντινὴ μουσικὴ ἤ, ὅπως συναντᾶται στὰ μουσικὰ χειρόγραφα, Ψαλτικὴ τέχνη.